Б д т дики 23 дөләт уюштурған йиғинида хитайниң ирқий қирғинчилиқини җавабкарлиққа тартиш тәләп қилинған

Мухбиримиз әркин
2022.10.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Американиң бирләшкән дөләтләр тәшкилатидики баш әлчиси линда томас-гиринфелд (Linda Thomas-Greenfield) б д т ниң баш штабидики йиғинида сөзлимәктә. 2022-Йили -12өктәбир.
AP

26-Өктәбир күни б д т ниң ню-йорктики баш штаби б д т ға әза дөләтләрниң уйғурлар тоғрисидики йәнә бир юқири дәриҗилик йиғинға сәһнә болди. Йиғинда американиң б д т да турушлуқ баш әлчиси линда томас гренфелд сөз қилип, америка хитайниң уйғур вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләргә қарита садир қилған инсанийәткә қарши җинайити вә ирқий қирғинчилиқини ашкарилашни, хитайға б д т ниң доклатидики тәвсийәләргә әмәл қилиши үчүн бесим ишлитишни, шундақла хитайни җавабкарлиққа тартишни давамлаштуридиғанлиқини билдүргән.

Түркийәниң б д т да турушлуқ баш әлчиси феридун синирлиоғлу, хәлқара җәмийәтниң хитайниң уйғур түрклиригә йүргүзиватқан системилиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичилики шундақла буниң уйғур вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләргә елип кәлгән ақивитигә көз юмушиға болмайдиғанлиқи, униңға қарита һәрикәткә өтүш керәкликини тәкитлигән.

Мәлум болушичә, америка, әнгилийә, канада, австралийә, йеңи зелландийә, франсийә, германийә, түркийә қатарлиқ 23 дөләтниң б д т да турушлуқ вәкиллириниң уюштуруши вә қатнишиши билән өткүзүлгән юқири дәриҗилик бу йиғин “б д т әмәлдарлирини, аммиви тәшкилатларни, журналистларни, уйғур вәкиллирини бир йәргә җәмләп, б д т ниң доклатидики тәвсийәләрни қандақ қилип яхши изчиллаштурушни музакирә қилиш” ни көзлигән.

Йиғинда американиң б д т дики баш әлчиси линда томас гренфелд, б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң доклати хитай хәлқ җумһурийитиниң шинҗаңдики қорқунчлиқ дәпсәндичиликиниң тәпсилатлирини ашкарлиғанлиқини билдүргән. У мундақ дегән: “мәҗбурий иқрар қилдуруш, ассассиз әйибләшләр билән қамаққа һөкүм қилиш, етник, диний вә мәдинийәт кимликигә қарап кәмситиш характерлик тутқун қилиш, қәбиһ, ғәйри исаний вә хорлаш характерлик җаза бериш, шундақла доклаттики җинсий зораванлиқ адәмниң көңлини еләштүриду” дегән. Линда томас гренфелдниң ейтишичә, америка хитайға б д т ниң доклатидики тәвсийәләргә әмәл қилиши үчүн бесим ишлитишни, шундақла хитайни җавабкарлиққа тартишни давамлаштуридикән.

У мундақ дегән: “бу доклат вә башқа байқашлар, хитай хәлқ җумһурийитиниң кишилик һоқуққа еғир хилаплиқ қилғанлиқиға, шундақла униң һәрикитиниң инсанийәткә қарши җинайәт икәнликигә һечқандақ шүбһә қоймиди. Бу йәрдики мәсилә, биз қандақ инкас қайтурушимиз керәк, дегән мәсилидур. Мениң буниңға беридиған җавабим шуки, америка хитай хәлқ җумһурийитиниң шинҗаңдики уйғур вә башқа диний һәм етник гуруппиларға қаратқан ирқий қирғинчилиқи һәмдә инсанийәткә қарши җинайитини ашкарлашни, хитайға б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң тәвсийәлиригә толуқ әмәл қилиши үчүн бесим ишлитишни, шундақла уйғур вә башқа диний һәм етник гуруппиларни қоллап, бу җинайәтләрниң мәсуллирини җавабкарлиққа тартишни давамлаштуриду.”

Йиғинда хитай билән болған мунасивитигә тәсир йәткүзмәслик үчүн изчил еһтиятчан позитсийә тутуп кәлгән түркийәниң ипадиси алаһидә диққәт қозғиған. Йиғинда түркийә баш әлчи синирлиоғлуниң ейтишичә, б д т ниң доклати, уйғурларниң кишилик һоқуқиниң еғир дәпсәндичиликкә, мәдәнийитиниң тәһдиткә учраватқанлиқини дәлиллигән икән. Феридун синирлиоғлу йәнә мундақ дегән: “әпсуски, хәлқара җәмийәтниң уйғурлар учраватқан муамилә тоғрисидики барлиқ әндишилири дәлилләнди. Б д т ниң доклати уйғурларниң түп кишилик һоқуқи вә әркинликиниң еғир дәпсәндичиликкә учриғанлиқи, мәдәнийәт кимлики тәһдиткә учраватқанлиқини испатлиди. Бу, уйғур түрклириниң өз вәтинидә тинч, хатирҗәм вә бихәтәр яшаш пурсити йоқлиқини дәлиллимәктә.”

Феридун синирлиоғлуниң көрситишичә, уйғур түрклириниң өз вәтинидә мәдәнийити вә өрп-адәтлирини әвлатму-әвлат сақлап қелиши, түп кишилик һоқуққа вә иззәт-һөрмәткә сазавәр болуши, шундақла раһәт яшиши үчүн хәлқара җәмийәт чоқум һәрикәткә өтүши керәк икән.

У мундақ дегән: “буниң үчүн хәлқара җәмийәт өзиниң әндишилирини, шундақла күтидиған үмидлирини давамлиқ әкс әттүрүши керәк. Бизниң шинҗаңдики уйғур түрклири вә башқа аз санлиқ милләтләргә қаритилған кәң көләмдики системилиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә униң кәлтүрүп чиқарған тәсиригә қарап турушимизға яки уни көрмәскә селишимизға болмайду. Бу дәпсәндичиликниң еғирлиқ дәриҗиси, дәрһал һәрикәткә өтүшни җакарлашни тәләп қилиду. Нөвәттә хитайни кишилик һоқуқ алий комиссарияти ишханиси билән һәмкарлишип, доклаттики тәвсийәләргә әмәл қилишқа вә җавабкарлиқни сүрүштүрүшкә чақириш, бизниң ортақ мәҗбурийитимиз.”

“асия җәмийити” америка-хитай мунасивәтлири мәркизиниң дериктори орвел шелниң риясәтчиликидики бу йиғинда, дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса тәклип билән ечилиш нутуқи сөзлигән. У мусулман дөләтлириниң уйғурлар мәсилисидики позитсийәсини тәнқидләп, бу дөләтләрни “тарихниң тоғра тәрипи” дә турушқа чақирған. Шуниң билән бир вақитта, б д т ниң уйғурлар мәсилисини тәкшүрүш алаһидә механизими қурушини тәләп қилған.

Долқун әйса мундақ дегән: “биз йеңи сайланған кишилик һоқуқ алий комиссари волкер түркни уйғур хәлқиниң мәсилисидә қәтий вә ашкара позитсийә елишқа, шундақла алий комиссарниң доклатни әза дөләтләргә тонуштурушини күчлүк рәвиштә чақиримиз. Болупму қарар лайиһәси кишилик һоқуқ кеңишигә чоқум қайта сунулиши, б д т омумий кеңишиниң хитайни тәкшүрүш комитети қуруп, алаһидә тәкшүргүчи тәйинлиши вә хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитини тәкшүрүш доклати сунушини тәләп қилиши керәк.”

Б д т ниң аз санлиқ милләтләр мәсилилиридики алаһидә тәкшүргүчиси, профессор фернанд де варенес, бу қетимлиқ йиғинда доклат бәргән б д т ниң мутәхәссисидур. У, б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң бу йил 31-авғуст елан қилған доклатиға чүшәнчә берип, доклатта уйғур вә башқа түркий хәлқләрниң милләт сүпитидә коллектип җазалаш нишаниға айланғанлиқи муәййәнләштүрүлгәнликини билдүргән.

Фернанд де варенес мундақ дегән: “шундақ, бу доклат пәқәт шинҗаңда йүз бәргән йүз миңләрчә, һәтта милйонларчә уйғур вә башқа түркий мусулман аз санлиқларға четишлиқ наһайити зор, кәң көләмлик, кәмситиш характерлик нурғунлиған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиринила көрситип бәрмигән, бәлки бу доклат йәнә маһийәтлик сүпәткә игә доклаттур. Шинҗаң вә униң әтрапидики районларда йолға қоюлған сиясәт вә әмәлий тәдбирләрни аз санлиқ милләтләрни коллектип җазалашни мәқсәт қилған, дәп чүшүндүрүшкә болиду. Бу коллектип җазаниң нишани уйғур вә башқа түркий аз санлиқ милләтләрдур.”

Фернанд де варенес сөзидә йәнә хитайниң уйғур вә башқа мусулман түркий милләтләрни коллектип җазалашта қандақ мәқсәткә йәтмәкчи болғанлиқиға суал қоюш керәкликини билдүргән. У мундақ дегән: “даириләрниң уйғур вә башқа түркий аз санлиқ милләтләрни җазалашта қандақ мәқсәткә йәтмәкчи болғанлиқини өзимиздин сорап беқишимиз керәк. Улар хитай хәлқ җумһурийити мәркизи һөкүмитиниң бәзи сиясәтлиригә қарши чиққанлиқи үчүн җазалиниватамду яки уйғур вә башқа түркий аз санлиқ милләтләр коллектип тәһдит, дәп бекитилгәнлики үчүнму? бу йәрдә диний етиқади, тили вә мәдәнийитини йоқитиш яки аҗизлаштуруш арқилиқ коллектипни нишанға елиш әһвали мәвҗүт. Пүтүн бир коллектип топлуқни нишанға елиш вә уларни башқилардин айриш, инсанийәт тарихдики бир зулмәт.”

Бу йиғинға хитай түрмисидики атақлиқ уйғур зиялиси илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам билән хитай түрмисидики доктур гүлшән аббасниң қизи зиба мурат тәклип билән қатнишип, уйғурларниң вәзийити һәққидә доклат бәргән. Улар сөзидә, хәлқара җәмийәтни илһам тохти билән гүлшән аббасни өз ичигә алған хитайниң лагер вә түрмилиридики нәһәқ йетиватқан барлиқ уйғурларниң қоюп берилиши үчүн әмәлий һәрикәткә өтүшкә чақирған.

Зиба мурат мундақ дегән: “мән авазимниң силәр үчүн бир мәна ипадә қилишини, шундақла аиләмниң трагедийәси бу йәрдә олтурған һәммиңларниң йүрикигә худди силәрниң анаңлардәк тәсир қилишини үмид қилимән.”

“шинҗаңдики уйғур вә башқа түркий мусулман аз санлиқларниң вәзийити” мавзулиқ бу йиғинда, нурғун дипломатлар уйғурларниң нөвәттики әһвали вә б д т ниң “шинҗаң доклати” һәққидә тохтилип, б д т ниң доклатидики тәвсийәләрни қандақ қилип яхши орундаш тоғрисида бәзи суалларни қойған.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң мувәққәт дериктори тирана һассан йиғинда уйғурларниң әһвалини нәзәрдә тутқанда, уйғур мәсилисини музакирә қилиш тоғрисида тәклип лайиһәси сунушниң йетәрлик болмайдиғналиқини билдүргән.

У мундақ дегән: “йәнә бир қарар лайиһәси кишилик һоқуқ кеңишигә сунулуши керәк. Бу қилидиған биринчи иш. Биз қарар лайиһәсиниң сунулушиға рәһмәт ейтимиз. Бирақ сәмимилик билән ейтқанда, биз кишилик һоқуқ тәшкилати болуш сүпитидә бу қарар лайиһәсини йетәрлик, дәп қаримаймиз. Чүнки бу доклатни музакирә қилиш билән чәклиниду. Биз пәқәт музакирә қилип қоюшни йетәрлик, дәп қаримаймиз. Буниңдинму җиқрақ иш болуши керәк. Бундақ қилишқа силәр үчүн һечқандақ тосқунлуқ йоқ. Бу техиму көп дәлил топлашни тәләп қилмайду. Силәрниң техиму көп нәрсиләрни игилишиңларға һаҗәт йоқ.”

Америка башчилиқидики бир қисим ғәрб дөләтлириниң уйғур мәсилисини б д т кишилик һоқуқ кеңишидә музакирә қилишни тәләп қилип сунған тәклип лайиһәси, 16-өктәбир пакиистан, өзбекистан, қазақистан, сәуди әрәбистан, куба қатарлиқ дөләтләрниң қарши туруши нәтиҗисиә аз пәрқ билән рәт қилинип, дуняда зор ғулғула қозғиған иди.

26-Өктәбир өткүзүлгән бу йиғин, уйғурлар һәққидики тәклип лайиһәси кишилик һоқуқ кеңишидә рәт қилинип икки һәптидин кейин, б д т да уйғурлар тоғрилиқ ечилған тунҗи юқири дәриҗилик йиғин һесаблиниду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.