B d t diki 23 dölet uyushturghan yighinida xitayning irqiy qirghinchiliqini jawabkarliqqa tartish telep qilin'ghan

Muxbirimiz erkin
2022.10.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Amérikaning birleshken döletler teshkilatidiki bash elchisi linda tomas-girinféld (Linda Thomas-Greenfield) b d t ning bash shtabidiki yighinida sözlimekte. 2022-Yili -12öktebir.
AP

26-Öktebir küni b d t ning nyu-yorktiki bash shtabi b d t gha eza döletlerning Uyghurlar toghrisidiki yene bir yuqiri derijilik yighin'gha sehne boldi. Yighinda amérikaning b d t da turushluq bash elchisi linda tomas grénféld söz qilip, amérika xitayning Uyghur we bashqa musulman az sanliq milletlerge qarita sadir qilghan insaniyetke qarshi jinayiti we irqiy qirghinchiliqini ashkarilashni, xitaygha b d t ning doklatidiki tewsiyelerge emel qilishi üchün bésim ishlitishni, shundaqla xitayni jawabkarliqqa tartishni dawamlashturidighanliqini bildürgen.

Türkiyening b d t da turushluq bash elchisi féridun sinirli'oghlu, xelq'ara jem'iyetning xitayning Uyghur türklirige yürgüziwatqan sistémiliq kishilik hoquq depsendichiliki shundaqla buning Uyghur we bashqa musulman az sanliq milletlerge élip kelgen aqiwitige köz yumushigha bolmaydighanliqi, uninggha qarita heriketke ötüsh kéreklikini tekitligen.

Melum bolushiche, amérika, en'giliye, kanada, awstraliye, yéngi zéllandiye, fransiye, gérmaniye, türkiye qatarliq 23 döletning b d t da turushluq wekillirining uyushturushi we qatnishishi bilen ötküzülgen yuqiri derijilik bu yighin “B d t emeldarlirini, ammiwi teshkilatlarni, zhurnalistlarni, Uyghur wekillirini bir yerge jemlep, b d t ning doklatidiki tewsiyelerni qandaq qilip yaxshi izchillashturushni muzakire qilish” ni közligen.

Yighinda amérikaning b d t diki bash elchisi linda tomas grénféld, b d t kishilik hoquq aliy komissarining doklati xitay xelq jumhuriyitining shinjangdiki qorqunchliq depsendichilikining tepsilatlirini ashkarlighanliqini bildürgen. U mundaq dégen: “Mejburiy iqrar qildurush, assassiz eyibleshler bilen qamaqqa höküm qilish, étnik, diniy we mediniyet kimlikige qarap kemsitish xaraktérlik tutqun qilish, qebih, gheyri isaniy we xorlash xaraktérlik jaza bérish, shundaqla doklattiki jinsiy zorawanliq ademning könglini éleshtüridu” dégen. Linda tomas grénféldning éytishiche, amérika xitaygha b d t ning doklatidiki tewsiyelerge emel qilishi üchün bésim ishlitishni, shundaqla xitayni jawabkarliqqa tartishni dawamlashturidiken.

U mundaq dégen: “Bu doklat we bashqa bayqashlar, xitay xelq jumhuriyitining kishilik hoquqqa éghir xilapliq qilghanliqigha, shundaqla uning herikitining insaniyetke qarshi jinayet ikenlikige héchqandaq shübhe qoymidi. Bu yerdiki mesile, biz qandaq inkas qayturushimiz kérek, dégen mesilidur. Méning buninggha béridighan jawabim shuki, amérika xitay xelq jumhuriyitining shinjangdiki Uyghur we bashqa diniy hem étnik guruppilargha qaratqan irqiy qirghinchiliqi hemde insaniyetke qarshi jinayitini ashkarlashni, xitaygha b d t kishilik hoquq aliy komissarining tewsiyelirige toluq emel qilishi üchün bésim ishlitishni, shundaqla Uyghur we bashqa diniy hem étnik guruppilarni qollap, bu jinayetlerning mes'ullirini jawabkarliqqa tartishni dawamlashturidu.”

Yighinda xitay bilen bolghan munasiwitige tesir yetküzmeslik üchün izchil éhtiyatchan pozitsiye tutup kelgen türkiyening ipadisi alahide diqqet qozghighan. Yighinda türkiye bash elchi sinirli'oghluning éytishiche, b d t ning doklati, Uyghurlarning kishilik hoquqining éghir depsendichilikke, medeniyitining tehditke uchrawatqanliqini delilligen iken. Féridun sinirli'oghlu yene mundaq dégen: “Epsuski, xelq'ara jem'iyetning Uyghurlar uchrawatqan mu'amile toghrisidiki barliq endishiliri delillendi. B d t ning doklati Uyghurlarning tüp kishilik hoquqi we erkinlikining éghir depsendichilikke uchrighanliqi, medeniyet kimliki tehditke uchrawatqanliqini ispatlidi. Bu, Uyghur türklirining öz wetinide tinch, xatirjem we bixeter yashash pursiti yoqliqini delillimekte.”

Féridun sinirli'oghluning körsitishiche, Uyghur türklirining öz wetinide medeniyiti we örp-adetlirini ewlatmu-ewlat saqlap qélishi, tüp kishilik hoquqqa we izzet-hörmetke sazawer bolushi, shundaqla rahet yashishi üchün xelq'ara jem'iyet choqum heriketke ötüshi kérek iken.

U mundaq dégen: “Buning üchün xelq'ara jem'iyet özining endishilirini, shundaqla kütidighan ümidlirini dawamliq eks ettürüshi kérek. Bizning shinjangdiki Uyghur türkliri we bashqa az sanliq milletlerge qaritilghan keng kölemdiki sistémiliq kishilik hoquq depsendichiliki we uning keltürüp chiqarghan tesirige qarap turushimizgha yaki uni körmeske sélishimizgha bolmaydu. Bu depsendichilikning éghirliq derijisi, derhal heriketke ötüshni jakarlashni telep qilidu. Nöwette xitayni kishilik hoquq aliy komissariyati ishxanisi bilen hemkarliship, doklattiki tewsiyelerge emel qilishqa we jawabkarliqni sürüshtürüshke chaqirish, bizning ortaq mejburiyitimiz.”

“Asiya jem'iyiti” amérika-xitay munasiwetliri merkizining dériktori orwél shélning riyasetchilikidiki bu yighinda, dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa teklip bilen échilish nutuqi sözligen. U musulman döletlirining Uyghurlar mesilisidiki pozitsiyesini tenqidlep, bu döletlerni “Tarixning toghra teripi” de turushqa chaqirghan. Shuning bilen bir waqitta, b d t ning Uyghurlar mesilisini tekshürüsh alahide méxanizimi qurushini telep qilghan.

Dolqun eysa mundaq dégen: “Biz yéngi saylan'ghan kishilik hoquq aliy komissari wolkér türkni Uyghur xelqining mesiliside qet'iy we ashkara pozitsiye élishqa, shundaqla aliy komissarning doklatni eza döletlerge tonushturushini küchlük rewishte chaqirimiz. Bolupmu qarar layihesi kishilik hoquq kéngishige choqum qayta sunulishi, b d t omumiy kéngishining xitayni tekshürüsh komitéti qurup, alahide tekshürgüchi teyinlishi we xitaydiki kishilik hoquq weziyitini tekshürüsh doklati sunushini telep qilishi kérek.”

B d t ning az sanliq milletler mesililiridiki alahide tekshürgüchisi, proféssor férnand dé warénés, bu qétimliq yighinda doklat bergen b d t ning mutexessisidur. U, b d t kishilik hoquq aliy komissarining bu yil 31-awghust élan qilghan doklatigha chüshenche bérip, doklatta Uyghur we bashqa türkiy xelqlerning millet süpitide kolléktip jazalash nishanigha aylan'ghanliqi mu'eyyenleshtürülgenlikini bildürgen.

Férnand dé warénés mundaq dégen: “Shundaq, bu doklat peqet shinjangda yüz bergen yüz minglerche, hetta milyonlarche Uyghur we bashqa türkiy musulman az sanliqlargha chétishliq nahayiti zor, keng kölemlik, kemsitish xaraktérlik nurghunlighan kishilik hoquq depsendichiliklirinila körsitip bermigen, belki bu doklat yene mahiyetlik süpetke ige doklattur. Shinjang we uning etrapidiki rayonlarda yolgha qoyulghan siyaset we emeliy tedbirlerni az sanliq milletlerni kolléktip jazalashni meqset qilghan, dep chüshündürüshke bolidu. Bu kolléktip jazaning nishani Uyghur we bashqa türkiy az sanliq milletlerdur.”

Férnand dé warénés sözide yene xitayning Uyghur we bashqa musulman türkiy milletlerni kolléktip jazalashta qandaq meqsetke yetmekchi bolghanliqigha su'al qoyush kéreklikini bildürgen. U mundaq dégen: “Da'irilerning Uyghur we bashqa türkiy az sanliq milletlerni jazalashta qandaq meqsetke yetmekchi bolghanliqini özimizdin sorap béqishimiz kérek. Ular xitay xelq jumhuriyiti merkizi hökümitining bezi siyasetlirige qarshi chiqqanliqi üchün jazaliniwatamdu yaki Uyghur we bashqa türkiy az sanliq milletler kolléktip tehdit, dep békitilgenliki üchünmu? bu yerde diniy étiqadi, tili we medeniyitini yoqitish yaki ajizlashturush arqiliq kolléktipni nishan'gha élish ehwali mewjüt. Pütün bir kolléktip topluqni nishan'gha élish we ularni bashqilardin ayrish, insaniyet tarixdiki bir zulmet.”

Bu yighin'gha xitay türmisidiki ataqliq Uyghur ziyalisi ilham toxtining qizi jewher ilham bilen xitay türmisidiki doktur gülshen abbasning qizi ziba murat teklip bilen qatniship, Uyghurlarning weziyiti heqqide doklat bergen. Ular sözide, xelq'ara jem'iyetni ilham toxti bilen gülshen abbasni öz ichige alghan xitayning lagér we türmiliridiki neheq yétiwatqan barliq Uyghurlarning qoyup bérilishi üchün emeliy heriketke ötüshke chaqirghan.

Ziba murat mundaq dégen: “Men awazimning siler üchün bir mena ipade qilishini, shundaqla a'ilemning tragédiyesi bu yerde olturghan hemminglarning yürikige xuddi silerning ananglardek tesir qilishini ümid qilimen.”

“Shinjangdiki Uyghur we bashqa türkiy musulman az sanliqlarning weziyiti” mawzuliq bu yighinda, nurghun diplomatlar Uyghurlarning nöwettiki ehwali we b d t ning “Shinjang doklati” heqqide toxtilip, b d t ning doklatidiki tewsiyelerni qandaq qilip yaxshi orundash toghrisida bezi su'allarni qoyghan.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining muweqqet dériktori tirana hassan yighinda Uyghurlarning ehwalini nezerde tutqanda, Uyghur mesilisini muzakire qilish toghrisida teklip layihesi sunushning yéterlik bolmaydighnaliqini bildürgen.

U mundaq dégen: “Yene bir qarar layihesi kishilik hoquq kéngishige sunulushi kérek. Bu qilidighan birinchi ish. Biz qarar layihesining sunulushigha rehmet éytimiz. Biraq semimilik bilen éytqanda, biz kishilik hoquq teshkilati bolush süpitide bu qarar layihesini yéterlik, dep qarimaymiz. Chünki bu doklatni muzakire qilish bilen cheklinidu. Biz peqet muzakire qilip qoyushni yéterlik, dep qarimaymiz. Buningdinmu jiqraq ish bolushi kérek. Bundaq qilishqa siler üchün héchqandaq tosqunluq yoq. Bu téximu köp delil toplashni telep qilmaydu. Silerning téximu köp nersilerni igilishinglargha hajet yoq.”

Amérika bashchiliqidiki bir qisim gherb döletlirining Uyghur mesilisini b d t kishilik hoquq kéngishide muzakire qilishni telep qilip sun'ghan teklip layihesi, 16-öktebir paki'istan, özbékistan, qazaqistan, se'udi erebistan, kuba qatarliq döletlerning qarshi turushi netijisi'e az perq bilen ret qilinip, dunyada zor ghulghula qozghighan idi.

26-Öktebir ötküzülgen bu yighin, Uyghurlar heqqidiki teklip layihesi kishilik hoquq kéngishide ret qilinip ikki heptidin kéyin, b d t da Uyghurlar toghriliq échilghan tunji yuqiri derijilik yighin hésablinidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.