Б д т ға әза 50 дөләт хитайни б д т ниң “шинҗаң доклати” дики тәвсийәләргә әмәл қилишқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2022.11.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Б д т ға әза 50 дөләт хитайни б д т ниң “шинҗаң доклати” дики тәвсийәләргә әмәл қилишқа чақирди Канаданиң б д т да турушлуқ баш әлчиси роберт рей(Robert Rae) б д т ниң баш штабида сөзлимәктә. 2022-Йили 28-феврал.
AP

Канада, америка башчилиқидики б д т ға әза 50 дөләт 31-‍өктәбир күни б д т омумий кеңиши 3-комитети йәни ‍иҗтимаий, инсанпәрвәрлик вә мәдәнийәт комитетиниң йиғинида уйғурлар тоғрилиқ ортақ баянат елан қилип, сабиқ б д т кишилик һоқуқ али комиссариниң “шинҗаң доклати” ни музакирә қилишни қоллайдиғанлиқи билдүргән, шундақла хитайни “шинҗаң доклати” дики тәвсийәләргә әмәл қилишқа чақирған.

Бу дөләтләр бу арқилиқ уйғур мәсилисини кишилик һоқуқ кеңишидә музакирә қилиш тәклип лайиһәси 16-‍өктәбир хитайни қоллайдиған дөләтләр тәрипидин рәт қилинғандин кейинму, өзлириниң уйғурлар вәзийитигә болған әндишилириниң давамлишиватқанлиқини ипадилигән. 31-Өктәбир күни 77-нөвәтлик б д т омумий кеңиши 3-комитетиниң 39-қетимлиқ йиғинида, канаданиң б д т да турушлуқ баш әлчиси роберт рей 50 дөләткә вакалитән сөз елип, бу дөләтләрниң ортақ баянатини оқуп ‍өтти.

Роберт рей мундақ дәйду: “биз хитай хәлқ җумһурийитидики кишилик һоқуқ вәзийитидин, болупму шинҗаңдики уйғурлар вә мусулманларни асас қилған башқа аз санлиқ милләтләргә қаритилған мәвҗут кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидин қаттиқ әндишә қилимиз. Б д т кишилик һоқуқ алий комиссари ишханисиниң йеқинда елан қилған хитай хәлқ җумһурийитиниң шинҗаң уйғур аптоном районидики кишилик һоқуқ әндишилиригә алақидар доклати, бу әндишиләрни тәрәпсиз вә обйектип һалда муәййәнләштүргән. Доклатта, шинҗаңдики уйғурлар вә мусулманларни асас қилған башқа аз санлиқ милләтләрни халиғанчә вә кәмситиш характерлик тутқун қилишниң көлими ‛хәлқаралиқ җинайәт, болупму инсанийәткә қарши җинайәт тәшкил қилиши мүмкин‚ ликини оттуриға қойди.”

Мәлум болушичә, бу баянатқа албанийә, австралийә, австрейә, белгийә, белиз, болғарийә, чехийә, кроватийә, данийә, естонийә, сомали, түркийә, әнгилийә вә америка қатарлиқ әлләрни өз ичигә алған 50 дөләт имза қойған.

Роберт рей 3-комитетниң йиғинида елан қилған баянатида йәнә мундақ дәйду: “кишилик һоқуқ алий комиссари ‍ишханисиниң доклатидики баһалашниң еғирлиқ дәриҗисини көздә тутуп, хитайниң бу доклатни музакирә қилишни изчил рәт қилишидин әндишә қилимиз. Бу нуқтидин, биз хитай һөкүмитини хәлқара кишилик һоқуқ мәҗбурийитини ада қилишқа вә кишилик һоқуқ алий комиссари ишханисиниң доклатидики тәвсийәләрни толуқ иҗра қилишқа чақиримиз. Бу, шинҗаңда әркинликидин халиғанчә мәһрум қилинған барлиқ кишиләрни қоюп беришни, йоқап кәткән аилә әзалириниң ақивити вә из-дерикини җиддий айдиңлаштурушни вә бихәтәр алақилишиш вә аилиси билән җәм болушқа қулайлиқ яритишни өз ичигә алиду.”

Роберт рейниң алдида американиң вәкили сөз қилип, хитайниң уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қилғанлиқини көрсәткән. Униң ейтишичә, хитай өзиниң садир қиливатқан қәбиһ қилмишлирини дәрһал тохтитип, қанунсиз вә наһәқ тутқун қилинған тутқунларни қоюп бериши, мустәқил тәкшүргүчиләрниң уйғур районида чәклимисиз тәкшүрүш елип беришиға йол қоюши керәк икән.

‍У мундақ дәйду: “америка хитай хәлқ җумһурийитиниң шинҗаңда садир қиливатқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлирини, шундақла башқа җайлардики дәпсәндичилик һәрикәтлирини, җүмлидин тибәттики кишилик һоқуққа болған қаттиқ чәклимисини, хоңкоң аптономийәсигә бузғунчилиқ қилишини қаттиқ әйибләйду. Биз кишилик һоқуқ алий комиссари ишханисиниң 31-авғуст елан қилинған доклатида һөҗҗәтләштүрүлгән шинҗаңдики халиғанчә тутқун қилиш, тән җазаси вә башқа кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә диққәт қилишқа чақиримиз. Кишилик һоқуқ алий комиссари ишханисиниң доклати халиғанчә вә кәмситиш характерлик тутқунниң көлими ‛инсанийәткә қарши җинайәт тәшкил қилиши мумкин‚ дәп хуласә чиқарди. Биз хитай хәлқ җумһурийитиниң садир қиливатқан қәбиһликни дәрһал тохтитип, наһәқ яки халиғанчә тутқун қилинғанларни қоюп беришкә, ғайип болғанларниң ақивитини айдиңлаштуруп, мустәқил мутәхәссисләрниң шинҗаңда чәклимисиз тәкшүрүш елип беришиға йол қоюшқа чақиримиз.”

50 Дөләтниң баянати дәрһал кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң қарши елишиға еришкән. Мәзкур тәшкилат 31-өктәбир елан қилған баянатида, кишилик һоқуқ кеңәшигә әза дөләтләрниң бу мәсилини әң тез арида қайта музакирә қилиши вә б д т ниң тәкшүрүш механизимини қуруп, хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидики җавабкарлиқини сүрүштүрүшниң йоллирини ойлишишни тәләп қилған. Бу тәшкилатниң тәкитлишичә, “болупму бундақ бир механизим инсанийәткә қарши җинайәтниң мәсуллирини җавабкарлиққа тартишни тәвсийә қилиши керәк” икән.

Мәлум болушичә, бу һазирға қәдәр б д т да елан қилинған уйғурлар һәққидики баянат яки хитапнамиларға әң көп дөләтниң имза қоюши болуп, б д т да “шинҗаң доклати” ни қоллайдиған дөләтләрниң көпийиватқанлиқини көрситидикән. Канададики “уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң дериктори мәмәт тохти 1-ноябир күни зияритимизни қобул қилип, хитайниң уйғур мәсилисини музакирә қилишни тосуп қелиши, нурғун дөләтләрдә б д т кишилик һоқуқ механизиминиң ролиға болған әндишини күчәйткәнликини билдүрди.

Мәмәт тохтиниң ейтишичә, уйғурлар мәсилиси кишилик һоқуқ кеңиши билән чәклинип қалмаслиқи, хитайниң тосқунлиқ қилиши ениқ болсиму, бирақ дөләтләрниң бу мәсилини б д т омумий кеңәшидә авазға қоюшиниң вақти кәлгән.

Лекин б д т 3-комитетиниң йиғинида, лаус, ливийә, мали мавритания, маракәш, пәләстин, пакистан, сәуди әрәбистан, судан, таҗикистан, қирғизистан, өбекистан, әрәб бирләшмә хәлипилики қатарлиқларни өз ичигә алған 66 дөләт хитайни қоллап баянат елан қилған. Бу дөләтләр иқтисадий җәһәттин хитайға зич бағланған дөләтләр болуп, уларниң мутләқ көп қисми уйғурлар мәсилисидә изчил хитайни қоллап кәлгән. Йиғинда куба вәкили бу 66 дөләткә вакаләтән баянат бәргән болуп, баянатта “шинҗаң, хоңкоң вә тибәткә мунасивәтлик ишлар хитайниң ичкий ишлиридур. Биз кишилик һоқуқниң сиясийлаштурулушиға вә қош өлчәм ишлитишкә яки кишилик һоқуқни баһанә қилип, хитайниң ичкий ишлириға арлишишқа қарши туримиз” дейлгән.

Лекин кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң баянатида тәкитлишичә, “хитай һөкүмити йиллардин бери, өзиниң еғир кишилик һоқуқ мәсилисини тәнқид қилишқа җүрәт қилған б д т ға әза дөләтләрни иқтисадий җәһәттин өч елиш билән тәһдит селип яки қорқутуп кәлгән болсиму, бирақ 31-өктәбир күнидики ортақ баянат униң мәғлуп болғанлиқини көрсәткән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.