B d t gha eza 50 dölet xitayni b d t ning “Shinjang doklati” diki tewsiyelerge emel qilishqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2022.11.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
B d t gha eza 50 dölet xitayni b d t ning “Shinjang doklati” diki tewsiyelerge emel qilishqa chaqirdi Kanadaning b d t da turushluq bash elchisi robért réy(Robert Rae) b d t ning bash shtabida sözlimekte. 2022-Yili 28-féwral.
AP

Kanada, amérika bashchiliqidiki b d t gha eza 50 dölet 31-‍öktebir küni b d t omumiy kéngishi 3-komitéti yeni ‍ijtima'iy, insanperwerlik we medeniyet komitétining yighinida Uyghurlar toghriliq ortaq bayanat élan qilip, sabiq b d t kishilik hoquq ali komissarining “Shinjang doklati” ni muzakire qilishni qollaydighanliqi bildürgen, shundaqla xitayni “Shinjang doklati” diki tewsiyelerge emel qilishqa chaqirghan.

Bu döletler bu arqiliq Uyghur mesilisini kishilik hoquq kéngishide muzakire qilish teklip layihesi 16-‍öktebir xitayni qollaydighan döletler teripidin ret qilin'ghandin kéyinmu, özlirining Uyghurlar weziyitige bolghan endishilirining dawamlishiwatqanliqini ipadiligen. 31-Öktebir küni 77-nöwetlik b d t omumiy kéngishi 3-komitétining 39-qétimliq yighinida, kanadaning b d t da turushluq bash elchisi robért réy 50 döletke wakaliten söz élip, bu döletlerning ortaq bayanatini oqup ‍ötti.

Robért réy mundaq deydu: “Biz xitay xelq jumhuriyitidiki kishilik hoquq weziyitidin, bolupmu shinjangdiki Uyghurlar we musulmanlarni asas qilghan bashqa az sanliq milletlerge qaritilghan mewjut kishilik hoquq depsendichilikidin qattiq endishe qilimiz. B d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisining yéqinda élan qilghan xitay xelq jumhuriyitining shinjang Uyghur aptonom rayonidiki kishilik hoquq endishilirige alaqidar doklati, bu endishilerni terepsiz we obyéktip halda mu'eyyenleshtürgen. Doklatta, shinjangdiki Uyghurlar we musulmanlarni asas qilghan bashqa az sanliq milletlerni xalighanche we kemsitish xaraktérlik tutqun qilishning kölimi ‛xelq'araliq jinayet, bolupmu insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilishi mümkin‚ likini otturigha qoydi.”

Melum bolushiche, bu bayanatqa albaniye, awstraliye, awstréye, bélgiye, béliz, bolghariye, chéxiye, krowatiye, daniye, éstoniye, somali, türkiye, en'giliye we amérika qatarliq ellerni öz ichige alghan 50 dölet imza qoyghan.

Robért réy 3-komitétning yighinida élan qilghan bayanatida yene mundaq deydu: “Kishilik hoquq aliy komissari ‍ishxanisining doklatidiki bahalashning éghirliq derijisini közde tutup, xitayning bu doklatni muzakire qilishni izchil ret qilishidin endishe qilimiz. Bu nuqtidin, biz xitay hökümitini xelq'ara kishilik hoquq mejburiyitini ada qilishqa we kishilik hoquq aliy komissari ishxanisining doklatidiki tewsiyelerni toluq ijra qilishqa chaqirimiz. Bu, shinjangda erkinlikidin xalighanche mehrum qilin'ghan barliq kishilerni qoyup bérishni, yoqap ketken a'ile ezalirining aqiwiti we iz-dérikini jiddiy aydinglashturushni we bixeter alaqilishish we a'ilisi bilen jem bolushqa qulayliq yaritishni öz ichige alidu.”

Robért réyning aldida amérikaning wekili söz qilip, xitayning Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sadir qilghanliqini körsetken. Uning éytishiche, xitay özining sadir qiliwatqan qebih qilmishlirini derhal toxtitip, qanunsiz we naheq tutqun qilin'ghan tutqunlarni qoyup bérishi, musteqil tekshürgüchilerning Uyghur rayonida cheklimisiz tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushi kérek iken.

‍U mundaq deydu: “Amérika xitay xelq jumhuriyitining shinjangda sadir qiliwatqan irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayetlirini, shundaqla bashqa jaylardiki depsendichilik heriketlirini, jümlidin tibettiki kishilik hoquqqa bolghan qattiq cheklimisini, xongkong aptonomiyesige buzghunchiliq qilishini qattiq eyibleydu. Biz kishilik hoquq aliy komissari ishxanisining 31-awghust élan qilin'ghan doklatida höjjetleshtürülgen shinjangdiki xalighanche tutqun qilish, ten jazasi we bashqa kishilik hoquq depsendichiliklirige diqqet qilishqa chaqirimiz. Kishilik hoquq aliy komissari ishxanisining doklati xalighanche we kemsitish xaraktérlik tutqunning kölimi ‛insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilishi mumkin‚ dep xulase chiqardi. Biz xitay xelq jumhuriyitining sadir qiliwatqan qebihlikni derhal toxtitip, naheq yaki xalighanche tutqun qilin'ghanlarni qoyup bérishke, ghayip bolghanlarning aqiwitini aydinglashturup, musteqil mutexessislerning shinjangda cheklimisiz tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushqa chaqirimiz.”

50 Döletning bayanati derhal kishilik hoquqni közitish teshkilatining qarshi élishigha érishken. Mezkur teshkilat 31-öktebir élan qilghan bayanatida, kishilik hoquq kéngeshige eza döletlerning bu mesilini eng téz arida qayta muzakire qilishi we b d t ning tekshürüsh méxanizimini qurup, xitayning kishilik hoquq depsendichilikidiki jawabkarliqini sürüshtürüshning yollirini oylishishni telep qilghan. Bu teshkilatning tekitlishiche, “Bolupmu bundaq bir méxanizim insaniyetke qarshi jinayetning mes'ullirini jawabkarliqqa tartishni tewsiye qilishi kérek” iken.

Melum bolushiche, bu hazirgha qeder b d t da élan qilin'ghan Uyghurlar heqqidiki bayanat yaki xitapnamilargha eng köp döletning imza qoyushi bolup, b d t da “Shinjang doklati” ni qollaydighan döletlerning köpiyiwatqanliqini körsitidiken. Kanadadiki “Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ning dériktori memet toxti 1-noyabir küni ziyaritimizni qobul qilip, xitayning Uyghur mesilisini muzakire qilishni tosup qélishi, nurghun döletlerde b d t kishilik hoquq méxanizimining roligha bolghan endishini kücheytkenlikini bildürdi.

Memet toxtining éytishiche, Uyghurlar mesilisi kishilik hoquq kéngishi bilen cheklinip qalmasliqi, xitayning tosqunliq qilishi éniq bolsimu, biraq döletlerning bu mesilini b d t omumiy kéngeshide awazgha qoyushining waqti kelgen.

Lékin b d t 3-komitétining yighinida, la'us, liwiye, mali mawritaniya, marakesh, pelestin, pakistan, se'udi erebistan, sudan, tajikistan, qirghizistan, öbékistan, ereb birleshme xelipiliki qatarliqlarni öz ichige alghan 66 dölet xitayni qollap bayanat élan qilghan. Bu döletler iqtisadiy jehettin xitaygha zich baghlan'ghan döletler bolup, ularning mutleq köp qismi Uyghurlar mesiliside izchil xitayni qollap kelgen. Yighinda kuba wekili bu 66 döletke wakaleten bayanat bergen bolup, bayanatta “Shinjang, xongkong we tibetke munasiwetlik ishlar xitayning ichkiy ishliridur. Biz kishilik hoquqning siyasiylashturulushigha we qosh ölchem ishlitishke yaki kishilik hoquqni bahane qilip, xitayning ichkiy ishlirigha arlishishqa qarshi turimiz” déylgen.

Lékin kishilik hoquqni közitish teshkilatining bayanatida tekitlishiche, “Xitay hökümiti yillardin béri, özining éghir kishilik hoquq mesilisini tenqid qilishqa jür'et qilghan b d t gha eza döletlerni iqtisadiy jehettin öch élish bilen tehdit sélip yaki qorqutup kelgen bolsimu, biraq 31-öktebir künidiki ortaq bayanat uning meghlup bolghanliqini körsetken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.