Б д т баш катипи гутеррес уйғур елидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини тәкшүрүшкә чақирилди

Мухбиримиз әркин
2020-11-18
Share
Antonio-Guterres-sozde.jpg Б д т баш катипи антонио гутеррис йиғинда сөзләватқан көрүнүш. 2020-Йили 24-феврал, җәнвә.
AFP

Америка, италийә, канада, австралийә қатарлиқ дөләтләр вә явропа парламентидики бир қисим әзалар 16-ноябир б д т баш катипи антоню гутерресқа мәктуп йезип, уни б д т механизмини ишқа селип уйғур елидә йүз бериватқан кризисни җиддий тәкшүрүшкә чақирған. Мәктупта тәкитлинишичә, б д т баш катипи бу мәсилини тәкшүрүшкә «алаһидә вәкил, алаһидә тәкшүргүчи яки башқа тәкшүрүш механизмлирини бекитиши, шуниңдәк кишилик һоқуқ кеңишиниң алаһидә йиғинини чақириши керәк» икән.

Мәктупта: «билгиниңиздәк б д т мутәхәссислириниң һәқиқий һәрикәт қоллиниш тоғрисидики чақириқи дунядики 400 дин артуқ аммиви тәшкилат тәрипидин қайта тәкитләнди. Биз бу чақириққа аваз қошуп бу мәктупни яздуқ. Күчлүк вә кәскин әйибләшниң вақти өтүп кәтмиди. Һалбуки, бүгүнки вәзийәт сизниң бир тәрәплик һәрикәт қоллинип, б д т ниң шинҗаң кризисини тәкшүрүши, бесим қилиш күчини толуқ ишлитишини тәләп қилмақта» дейилгән.

Сабиқ канада әдлийә министири, «раол волленберг кишилик һоқуқ мәркизи» ниң қурғучиси ервиң котлер, юқириқи мәктупқа имза қойған қанун мутәхәссиси вә сиясийонларниң бири. У 17-ноябир зияритимизни қобул қилип, антоню гутерресниң һоқуқини ишлитип, мустәқил тәкшүргүчиләрниң уйғур елидики лагерларниң ичи-сиртида чәклимисиз тәкшүрүш елип беришини үмид қилди.

Ервиң котлер мундақ деди: «мән б д т баш катипиниң һоқуқини ишлитип, биз мәктупимизда оттуриға қойған тәрәпләрдикидәк хәлқара мустәқил тәкшүрүш механизми тәйинләп, шинҗаңдики лагерларниң ичи вә сиртида йүз бериватқан ишларни чәклимисиз, халиған шәкилдә тәкшүрүп чиқишини, б д т роһиңгада йолға қойған мустәқил тәкшүрүш механизмини йолға қоюп, уларниң доклат қилиши вә шуниңға қарап һөкүм чиқиришини үмид қилимиз».

Б д т баш катипи гутерресниң уйғур елидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә тутқан соғуқ муамилиси изчил кишилик һоқуқ тәшкилатлирини үмидсизләндүрүп кәлди. Биз бу мунасивәт билән 17-ноябир б д т баш катипи антоню гутерресниң ахбарат баянатчиси стефан дуҗарич билән алақилишип, б д т баш катипиниң юқириқи мәктупқа болған инкасини соридуқ.

Стефан дуҗарич өзиниң бу мәктупни техи көрүп бақмиғанлиқини билдүрүп: «мән у мәктупни бир көрәй. Мән һазир җаваб берәлмәймән, чүнки у мәктупни техи көрүп бақмидим. Сиз маңа сизниң алақә елхәт адресиңизни әвәтсиңиз, мән сизгә җаваб қайтурай» деди. Биз униңға елхәт әвәткән болсақму, лекин һазирға қәдәр җаваб кәлмиди.

Америка авам палата әзаси тед йохо, там малиновиски, кеңәш палата әзаси рик скот, җәф меркилейларниң башчилиқида йезилған бу мәктуп марко рубио, кәвин крәймир, илхан өмәр, җеймис микговерин қатарлиқ америка дөләт мәҗлиси әзалириниң шундақла бир қисим австралийә, канада, италийә, шивейитсарийә парламентилири вә явропа парламенти әзалириниң имза қоюшиға еришкән. Улар мәктупида гутеррес билән б д т системиси ичидә «шинҗаңдики етник вә диний бастурушлар» ға қарши елинидиған тәдбирләр һәққидә сөзлишишини қарши алидиғанлиқини билдүргән.

Лекин бәзи мутәхәссисләрниң тәкитлишичә, улар хитай б д т да һазирқидәк күчлүк орунға чиқивалған әһвалда униң һәрикәткә өтүшигә бәк үмидвар қаримайдикән. Әнглийәлик кишилик һоқуқ мутәхәссиси лук де пулфорт әпәнди 17-ноябир зияритимизни қобул қилип, бу әһвалда ғәрб дөләтлириниң башқа йол тутуши керәкликини билдүрди.

Лук де пулфорт мундақ дәйду: «хитай б д т да бундақ күчлүк орунни игиливалған әһвалда б д т ниң биз тәләп қилған бундақ һәрикәттә болуши мумкин әмәстәк қилиду. Әпсуски, буниң мумкинчилики бардәк қилмайду. Ашу сәвәблик биз башқа вастиларни қоллинишимиз, башқа йолларни издишимиз керәк. Бизниң ортақ қиммәт өлчими вә кишилик һоқуқ системисидики ортақ низамни қоғдайдиған бир органниң бу әһвалға чүшүп қелиши, хәлқара җамаәтчилик үчүн бир трагедийә».

Униң тәкитлишичә, әгәр б д т юқириқи чақириққа сәл қариса һәр қайси дөләтләр өз алдиға һәрикәткә өтүши керәк икән. Лук де пулфорт, һәр қайси дөләтләрниң өз алдиға мустәқил сот коллегийәси қуруп, хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзгән яки йүргүзмигәнликигә һөкүм қилиши керәкликини билдүрди.

У мундақ дәйду: «юқириқи амиллар сәвәблик биз башқа йол тутушимиз керәк. Чүнки, ирқий қирғинчилиқ әһдинамиси һәрқайси дөләтләргә униң алдини елиш вә җазалаш мәҗбурийити йүклигән. Униңда сиз буни б д т арқилиқ қилисиз, дейилмигән. Униңда бу һәр бир дөләткә йүкләнгән. Шуңа, б д т өзиниң ролини йоқатса, биз башқа йолни издишимиз керәк. Буниң нурғун йоли бар. Буниң бири һәр қайси дөләтләр өз алдиға мустәқил сот қуруп, уйғур елидә йүз бериватқанларниң ирқий қирғинчилиқ тәшкил қилидиған-қилмайдиғанлиқиға һөкүм қилиштур».

Парламент әзалиниң мәктупида йәнә, кишилик һоқуқ мутәхәссислириниң б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң уйғур вәзийитини җиддий музакирә қилиши яки алаһидә йиғин чақириши, б д т ниң мустәқил тәкшүрүш механизми тәсиси қилиши, бу механизминиң б д т тәкшүргүчилирини, б д т мутәхәссисләр комитети вә б д т баш катипиниң алаһидә вәкилини өз ичигә елишини тәләп қилғанлиқини тәкитләп, өзлириниң тәләпкә аваз қошидиғанлиқини билдүргән.

Юқириқи мәктуп канаданиң б д т да турушлуқ баш әлчиси б д т ниң уйғур елидә тәкшүрүш елип беришини, мәзкур районда ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқанлиқиға даир хәвәрләрниң тоғра-хаталиқини ениқлашни тәләп қилған мәзгилдә йолланди. Канада баш әлчисиниң сөзи хитай һөкүмитини қаттиқ биарам қилғаниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт