Б д т ирқий айримичилиқни түгитиш комитети уйғур елидики халиғанчә тутқун қилинған барлиқ кишиләрни қоюп беришни тәләп қилди

Мухбиримиз әркин
2022.11.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Б д т ға әза 50 дөләт кишилик һоқуқ алий комиссариниң “шинҗаң доклат” ни қоллап баянат елан қилди Б д т ға әза 50 дөләт сабиқ б д т кишилик һоқуқ алий комиссари бачелетниң бу йил 31-авғуст елан қилған уйғурлар һәққидики доклатини қоллайдиғанлиқини билдүргән. 2022-Йили 31-өктәбир.
UN Photo / Jean-Marc Ferre

Б д т ниң “ирқий айримичилиқни түгитиш комитети” интайин күчлүк ибариләр билән баянат елан қилип, хитай даирилирини уйғур аптоном районидики қийин-қистақ, начар муамилә, җинсий зораванлиқ, мәҗбурий әмгәк, из-дерәксиз ғайиб қиливетиш қилмишлири үстидин тәкшүрүш елип беришқа, шундақла лагер яки башқа тутуп туруш орунлиридики әркинликидин халиғанчә мәһрум қилинған барлиқ тутқунларни дәрһал қоюп беришкә чақирған.

“ирқий айримичилиқни түгитиш комитети” ниң бу баянати, бир б д т аппаратиниң б д т кишилик һоқуқ алий комиссари ишханисиниң бу йил 31-авғуст елан қилған “шинҗаң доклати” дин бери елан қилинған күчлүк чақириқидур.

Баянатта тәкитлинишичә, бу комитет “аталмиш кәспий тәрбийәләш мәркәзлири вә башқа орунлардики уйғур һәм башқа мусулман аз санлиқ милләтлирини нишан қилған қийин-қистақ яки начар муамилә, мәҗбурий әмгәк, җинсий зораванлиқ, халиғанчә тутқун қилиш вә башқа мунасивәтлик хорлаш шәкиллиригә аит баянлардин чөчүгән”.

Баянатта йәнә мәзкур комитетниң “мәҗбурий көчүрүш, аилиләрни айриветиш, иҗтимаий алақисини үзүп ташлап, буниң тәсиригә учриған уйғур вә башқа етник мусулман топлириниң алаһидә изтирап чекишини кәлтүрүп чиқарған сиясәт вә әмәлий иҗраатларға аит баянлардинму чөчүгәнлики” му тәкитләнгән.

“ирқий айримичилиқни түгитиш комитети” ниң бу баянати мәзкур комитетиниң 22-ноябир күни башлинип 2-декабир ахирлишидиған 108-қетимлиқ йиғини ечиливатқан бир вақитта елан қилинди. Бу йиғинда сабиқ б д т кишилик һоқуқ алий комиссари бачелетниң “шинҗаң доклати” дики тәвсийәләргә әмәл қилиш нуқтилиқ мәсилиләрниң бири болған.

Б д т ниң җәнвәдики кишилик һоқуқ ишханиси 31-авғуст күни елан қилған уйғурларға алақидар доклати. 2022-Йили 1-сентәбир, җәнвә.
Б д т ниң җәнвәдики кишилик һоқуқ ишханиси 31-авғуст күни елан қилған уйғурларға алақидар доклати. 2022-Йили 1-сентәбир, җәнвә.
AFP

Б д т “ирқий айримичилиқни түгитиш комитети” ниң чақириқи, б д т ниң йеңи кишилик һоқуқ алий комиссари волкер түрк “бачелетниң доклати” ни давамлиқ күчкә игә, дәп қарамду? доклаттики тәвсийәләрни әмәлгә ашурушқа күчәмду? дәйдиған һалқилиқ бир вақитта елан қилинди. Биз шу мунасивәт билән 29-ноябир күни б д т кишилик һоқуқ алий комиссари волкер түркниң ‍ишханисиға телефон қилип, улардин “ирқий айримичилиқни түгитиш комитети” ниң баянатиға болған инкасини соридуқ.

Кишилик һоқуқ алий комиссариниң баш баянатчиси равина самдасани баянатқа баһа бәрмәйдиғанлиқи, лекин волкер түркниң “бачелетниң доклати” ни күчкә игә, дәп қарайдиғанлиқи, шундақла унидики тәвисйәләрни әмәлийләштүрүшкә тиришидиғанлиқини билдүрди.

Равина самдасани мундақ деди: “шундақ, волкер түрк әпәнди бу доклат тоғрисида ашкара сөз қилди. Униңдин униң бу доклат һәққидә қандақ қилидиғанлиқи тоғрисидики пиланиму соралған. У буниңға: ‛бу интайин муһим бир доклат, униңда җиддий байқашлар оттуриға қоюлған‚ деди. У йәнә ‛биз бу доклаттики күчлүк тәвсийәләрнииң әмәлийлишиши үчүн давамлиқ һәрикәт қилимиз‚ деди. Шундақ, у хитай һөкүмитиниң бу доклаттики тәвсийәләргә әмәл қилиши үчүн униң билән һәмкарлишишниң йоллирини тепишқа мәркәзлишиду”.

Бачелетниң доклати бу йил 31-авғуст елан қилинғандин кейин, хитай доклаттики баянларни рәт қилип, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари ‍ишханиси билән болған һәмкарлиқни тохтатқанлиқини җакарлиған. Бачелетниң доклати елан қилинип арқидинла б д т кишилик һоқуқ алий комиссарлиқиға тәйинләнгән волкер түркниң, бу доклатқа игә чиқиш-чиқмаслиқи униң кишилик һоқуқ алий комиссарилиқ һаятидики муһим синақ болуп қалғаниди. Лекин самдасани ханим, волкер түркниң хитай билән сөзлишиш йоллирини тепиш тиришчанлиқиға хитайниң қандақ инкас қайтурғанлиқиға җаваб беришни рәт қилған болсиму, лекин у кишилик һоқуқ алий комиссариниң хитай билән бу җәһәттики дәсләпки учришишни башлиғанлиқини билдүрди.

Равина самдасани мундақ деди: “у, учришишни башлап болди. Лекин сизму билгәндәк алий комиссарниң вәзипигә олтурғиниға техи бир айдин азрақ ашти. Бирақ шундақтиму у хитай даирилири билән дәсләпки учришиш елип барди. Униң ейтқинидәк у учришишни давамлаштуруп, бу муһим доклаттики тәвсийәләрни әмәлийләштүрүшкә мәркәзлишиду”.

Равина самдасани икки тәрәпниң учришишлирида доклаттики тәвсийәләрни әмәлийләштүрүшкә даир һәрқандақ бир иҗабий тәрәққият болған-болмиғанлиқиға даир соалимизға: “бу соалиңизға мән җаваб берәлмәсликим мумкин. Чүнки, бу хитай тәрәп җаваб бериши керәк болған соал. Бирақ биз тәрәпкә нисбәтән кишилик һоқуқ алий комиссарини өз ичигә алған бизниң ишханимиз, доклаттики тәвсийәләрниң әмәлийлишиши үчүн давамлиқ һәрикәт қилимиз. Биз ейтип өткәндәк бу интайин җиддий бир доклат. Униңдики тәвсийәләрни әмәлийләштүрүш районниң вәзийитини яхшилаштики һалқилиқ амил” дәп көрсәтти.

Лекин кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң ейтишичә, бу комитетниң б д т ға әза дөләтләр өзлириниң ирқий қирғинчилиқ вә ирқий кәмситишни түгитиш әһдинамилиридики мәҗбурийитини ада қилиштин өзини қачуруватқан бир вақитта бу чақириқни елан қилиши, интайин муһим әһмийәткә игә икән.

Мәркизи италийәдики “һимайичиларни мудапиә қилиш тәшкилати” ниң паалийәт директори лавра харт (Laura Harth) 29-ноябир зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “комитетниң бу мәсилини күнтәртипкә елишидин бәк хурсән болдум. Мәсилә наһайити күчлүк тилға елинған. Бу, хитай һөкүмити садир қилған ирқий қирғинчилиқни җавабкарлиққа тартиш арзуси вә йолиниң барлиқини көрситиду. Болупму әза дөләтләргә қарита уларниң ирқий қирғинчилиқ әһдинамиси вә ирқий айримичилиқни түгитиш әһдинамисидики мәҗбурийәтлирини әсләткән. Һәтта бирәр хәлқаралиқ сот буни шундақ атимиған болсиму, лекин комитетниң нурғун һөкүмәтләр буниңға қарита позитсийә билдүрүштин яки һәрикәт қоллиништин өзини қачуруватқан бир вақитта бу чақириқни қилиши интайин муһим”.

Лавра хартниң көрситишичә, әмдики нөвәт әза дөләтләрниң ирқий кәмситишни комитетидәк пидакарлиқ билән конкрет һәрикәт қоллинишида қалған. Лавра харт: “шуңа мениңчә әмдики нөвәт әза дөләтләрниң б д т кишилик һоқуқ механизимидәк пидакарлиқ көрситиши, һәтта улардинму күчлүк позитсийә билдүрүп, хәлқара кишилик һоқуқ әһдинамилиридә чиң туруши, өткүзүп бериш келишими, шундақла хитай җамаәт хәвпсизлик министирлиқи билән болған һәмкарлиқларда еһтият қилиши керәк. Чүнки, хитай җамаәт хәвпсизлик министирлиқи шинҗаңда болған ишларға җавабкар. Шуңа, ши җинпиң билән көрүшүшкә алдирашниң орниға, хитай әмәлдарлириға нишанлиқ ембарго қоюп, буниң болди қилинмайдиғанлиқини көрситиш керәк”.

Б д т “ирқий айримичилиқни түгитиш комитети” ниң чақириқида йәнә “хитай даирилириниң дөләт бихәтәрлик қануни билән террорлуққа қарши туруш қанунини, шундақла шинҗаң уйғур аптоном районидики аз санлиқ милләтләр һоқуқини көздин кәчүрүп, ирқий кәмситишниң барлиқ шәкиллирини түгитиш тоғрисидики хәлқара әһдинамидә ‍үстигә алған мәҗбурийитини ада қилиши тәләп қилинған. Баянатта йәнә хитай даирилириниң, мәмликәт ичи вә сиртида оттуриға чиқип өзлирини қоғдаватқан уйғур вә башқа етник мусулман топлириға қарита қорқутуш вә бастурушни дәрһал тохтитип, уйғур вә башқа етник мусулман топлирини өз ичигә алған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң зиянкәшликигә учриғучилириға қарита мәсилини мувапиқ вә үнүмлүк һәл қилиш чариси тепиши, шундақла уларға төләм төлиши чақирилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.