Русийә вә сәуди әрәбистан қатарлиқ 37 дөләтниң хитайниң уйғур сиясити вә лагерлирини қоллишиға көзәткүчиләр қандақ баһа бәрди?

Мухбиримиз ирадә
2019-07-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Б д т йиғин залиниң омумий көрүнүши. 2019-Йили 26-июн, җәнвә.
Б д т йиғин залиниң омумий көрүнүши. 2019-Йили 26-июн, җәнвә.
AFP

12-Июл җүмә күни, русийә, шималий корейә вә сәуди әрәбистан қатарлиқ 37 дөләт б д т ға имзалиқ хәт тапшуруш арқилиқ хитайниң уйғур елидә йолға қойған сиясәтлирини қоллайдиғанлиқини ипадә қилған иди.

Ройтерс вә бирләшмә агентлиқлириниң хәвәр қилишичә, мәзкур хәттә «террорлуқ вә радикаллиқниң ғайәт зор тәһдитигә учриған хитай, шинҗаңда террорлуққа қарши туруш вә радикаллиқни түгитиш йолида кәспий маһарәт бойичә тәрбийәләш қатарлиқ бир қатар тәдбирләрни алди» дейилгән. Шундақла йәнә, «буниң билән районда бихәтәрликниң қайта бәрпа қилинип, һәммә милләт хәлқиниң асасий һоқуқлириниң капаләткә игә қилинди, бу сәвәблик 3 йилдин буян районда бир қетимму террорлуқ вәқәси йүз бәрмиди вә кишиләр бәхт вә хатирҗәмликтин толуқ бәһримән болди» дегән сөзләр орун алған.

Мәзкур ортақ имзалиқ хәткә имза қойған дөләтләр болса русийә, шималий корейә, сәуди әрәбистан, сүрийә, пакистан, түркмәнистан, таҗикистан, оман, кувәйт, қатар, әрәб бирләшмә хәлипилики, бәһрәйн, венсуила, куба, беларусийә, бирма, филиппин, вә бир қатар африқа дөләтлирини өз ичигә алиду.

Мәзкур хәвәр елан қилинғандин кейин уйғурларниң мәсилисини йеқиндин көзитип келиватқан көзәткүчиләр арисида күчлүк инкас пәйда қилди.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири директори софи ричардсон радийомизға қилған сөзидә хитайниң юқиридики дөләтләрниң қоллишиға қелиши толиму бичарилик, дәп көрсәтти. У мундақ деди: «раст гәп қилсам, мән хитайға ич ағритип қалғили тас қалдим. Чүнки, хитайға охшаш 5 һалқилиқ әза дөләтниң бири болған хитайниң өзини қоғдашқа мәҗбур қелиши, йәнә келип шималий корейәниң өзини қоғдишиға еһтияҗлиқ әһвалға чүшүп қелиши толиму бичарилик. Бу, хитайниң қанчилик дәриҗидә чарисизликини көрситип беридиған наһайити күчлүк бир пакит, дәп қараймән. Йәнә техи сәуди әрәбистан, венсуила, таҗикистанларму бар. Хитай һөкүмити таллиған бу дөләтләр өзи кишилик һоқуқ кеңиши тәрипидин җазаланған, бу кишилик һоқуқни дәпсәндә қилиш билән әски нами пур кәткән дөләтләр турса. Мениңчә, хитайниң бир қатар диктатор һакимийәтләрни вә иқтисадий җәһәттин өзигә қарашлиқ дөләтләрни имза қойғузушиниң өзи бир пәвқуладдә һадисә вә бу хитайниң инавитини күчәйтиш әмәс дәл әксичә уни йәниму чүшүрүвәтти».

Хитайни қоллап қол қойған 37 дөләт қатаридин орун алған мусулман дөләтлири болса иҗтимаий таратқулардики вәзийәт көзәткүчилири вә кишилик һоқуқ актиплириниң әң қаттиқ тәнқид обйекти болди. Бу һәқтики инкасларда «хитай һөкүмитиниң уйғур қатарлиқ мусулман милләтләргә қиливатқан зулумини әйиблигән 22 дөләт қатаридин орун алмиған ислам дөләтлири буни аз дәп хитайниң уларға қаратқан сияситини номуссизларчә мәдһийәлиди» дәп баһа берилди.

Америкидики уйғур адвокат нурий түркәл әпәнди бу хил пикирдә болуп, у бу һәқтә тохтилип, сәуди әрәбистан қатарлиқ мусулман дөләтләрниң хитайни қоллап имза қоюшини һәрқандақ қилипму ақлашқа болмайдиғанлиқини билдүрди.

Америкидики корнел университетиниң антропологийә профессори магнус фискәсйө әпәндиниң қаришичә, хитайни қоллап қол қойған бу дөләтләрни асасий җәһәттин икки хил категорийәгә айришқа болидикән. Магнус әпәнди мундақ деди: «бу 37 дөләт ичидә хитайниң икки түрлүк шерики бар. Буларниң бири, демократийәни яхши көрмәйдиған дөләтләр болуп, булар хитайни яқлаш үчүн идеологийәлик таянчиға игә. Русийә вә сәуди әрәбистан мана шу хил һакимийәтләрдур. Улар демократийәгә, пикир әркинликигә қарши вә бу җәһәттә актип һәрикәт қиливатқан дөләтләрдур. Шуңа бу дөләтләр үчүн уйғурларниң лагерда көрүватқан зулуми охшашла әһмийәтсиз. Улар һәтта буни хитай билән бирликтә туруп ғәрб демократийәсигә қарши туридиған пурсәт, дәп қарайду. Әмди бу 37 дөләт ичидики иккинчи түрдики дөләтләргә қарайдиған болсақ, улар хитайға беқинип қалған дөләтләрдур. Мәсилән һиндонезийә қатарлиқ дөләтләргә қарайдиған болсақ, улар иқтисадий җәһәттин хитайға қарап қалған. Шуңа улар хитай немә қил десә шуни қилиду.»

10-Июл күни, б д т қармиқидики 22 әза дөләт имзалиқ мәктуп арқилиқ хитай һөкүмитини уйғур елидики уйғур қатарлиқ мусулман милләтләргә қаратқан назарәт вә тәқибләшни вә шундақла зор көләмлик тутқунни дәрһал тохтитишқа, б д т вә башқа мустәқил тәкшүргүчиләрниң районда һәқиқий йосунда тосалғусиз тәкшүрүш елип беришиға йол қоюшқа чақирған иди. Австралийә, авистрйә, белгийә, канада, финландийә, фирансийә, германийә, норвегийә, испанийә, шиветсийә, шиветсарийә, әнглийә вә японийә қатарлиқлардин тәшкилләнгән демократик дөләтләр қатарида түркийәниң орун алмиғанлиқи диққәт қозғиған вә һәтта тәнқидләргә сәвәб болған иди. Әмма түркийә хитайни қоллап мәктуп әвәткән 37 дөләт ичидиму йоқ болуп көзәткүчиләр бу мәсилидә түркийәниң тәрәпсиз турувелиш йолини таллиғанлиқини билдүрди. Бу тизимликтә йәнә, хитай билән қоюқ иқтисадий мунасивәтләргә игә қазақистан, қирғизистан вә өзбекистанниң йоқлуқиму алаһидә диққәт қозғайду.

Нурий түркәл әпәнди түркийә, қазақистан вә қирғизистанниң тәрәпсиз турувелишини хитай билән болған иқтисадий мунасивәтлирини бузмаслиқ асасида, хитайни очуқ-ашкара тәнқид қилмай, хитайниң лагерлирида тутуп турулуватқан милләтдашлириниң мәсилисини йәң ичидә һәл қилиш тактикисиниң нәтиҗиси болуши мумкин, дәп көрсәтти.

Хитай һөкүмити өткән һәптә бу 22 дөләтниң баянатидин қаттиқ нарази болғаниди. Хитай ташқи ишлар баянатчиси гең шуаң баянатида «бу 22 дөләт пакитни көрмәскә салди, кишилик һоқуқ мәсилисини сиясийлаштурди вә хитайниң ички ишиға арилашти» дегәниди. Бирақ, йәнә шу хитай һөкүмити болса юқиридики 37 дөләткә өзини қоллиғанлиқи үчүн тәшәккүрини билдүргән. Хитайниң чәтәлдики тәшвиқат авази болған «CNS news» ториниң хәвәр қилишичә, җүмә күни хитайниң б д т да турушлуқ әлчиси чен шө кишилик һоқуқ кеңишидә сөз қилғанда юқиридики дөләтләр вәкиллиригә «хитайниң шинҗаңдики кишилик һоқуқ вәзийитини яхшилашта вә террорлуққа қарши урушта қолға кәлтүргән нәтиҗилиригә наһайити обйектип һалда баһа бәргәнлики» үчүн һәшқалла ейтқан.

Хитайниң пакистандики муавин әлчиси җав лиҗийән болса тивиттирдики инкасида «юқиридики 37 дөләтниң хитайни қоллап язған имзалиқ хети америка вә униң шериклириниң йүзигә урулған бир шапилақ» дегән.

Магнус фискәсйө әпәнди болса хитай һөкүмитиниң тәшвиқатта мәғлубийәткә учриғанлиқини, дунядики көп санлиқ хәлқниң уларға ишәнмәйдиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди:

«Хитай һөкүмити әлвәттә буни америка вә униң шериклириниң йүзигә урулған шапилақ дейиш арқилиқ буни өзиниң бир ғәлибисидәк көрситишкә уруниду. Әмма әмәлийәткә қарайдиған болсақ, бу хитайниң ғәлибиси әмәс. Қол қойған дөләтләрниң һечқайсиси дуня үчүн яхши өрнәк болалиған дөләтләр әмәс. Шуңа һечким уларға ишәнмәйду»

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири директори софи ричардсон ханимму буниң узун муддәттә хитай үчүн пайдисизлиқини тәкитлиди. У сөзидә «юқиридики бу дөләтләрниң имзалиқ хети пәқәтла хитайниң бир қатар дөләтләрни һәрикәткә кәлтүрәләйдиғанлиқинила ипадә қилиду. Әмма б д т да хитайни назарәткә елишниң нурғун йоллири бар вә биз әлвәттә йәниму көп дөләтләрниң әслидики бу 22 дөләтниң мәктупиға имза қоюши үчүн тиришчанлиқ көрситимиз. Узун муддәттин алғанда, биз хитайниң бу һәрикитиниң өзи үчүн пайдисиз болғанлиқини көримиз» деди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт