Мешил тәйлор: “биз кишилик һоқуқни қоғдаш вәдимиздә қәтий тәврәнмәймиз”

Мухбиримиз нуриман
2022.10.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Мешил тәйлор: “биз кишилик һоқуқни қоғдаш вәдимиздә қәтий тәврәнмәймиз” Американиң б д т дики баш әлчиси мичел тайлор(Michele Taylor) ханим уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тәкшүрүшниң зөрүрлүки тәкитлимәктә. 2022-Йили 6-өктәбир, җәнвә, шиветсарийә.
REUTERS

Б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини музакирә қилиш тәклип лайиһәси 6-өктәбир күни кишилик һоқуқ кеңишидә рәсмий авазға қоюлди. Мәзкур тәклип лайиһәси 17 дөләтниң қоллап аваз бериши, 19 дөләтниң қарши аваз бериши вә 11 дөләтниң аваз бериштин ваз кечиши нәтиҗисидә рәт қилинди.

Бу мунавсивәт билән американиң б д т кишилик һоқуқ кеңишидики баш әлчиси мешил тәйлор баянат елан қилип: “биз кишилик һоқуқни қоғдаш вәдимиздә қәтий тәврәнмәймиз” дегән.

Б д т кишилик һоқуқ алий комиссарлиқи бу йил 8-айниң 31-күни ахири уйғурлар һәққидики доклатни елан қилғаниди. Доклатта хитай һөкүмити уйғур районидики уйғур вә башқа мусулманларға қарита “инсанийәткә қарши җинайәт садир қилған болуши мумкин” лики оттуриға қоюлған. Бу доклатқа асасән америка, әнглийә, канада, шиветсийә, данийә, финландийә, исландийә вә норвегийә қатарлиқ сәккиз дөләт бирликтә б д т кишилик һоқуқ кеңишигә әза дөләтләрни б д т кишилик һоқуқ кеңишидә хитайниң уйғур вә башқа мусулманларға тутқан муамилисини җиддий музакирә қилишқа чақириқ қилип, тәклип лайиһәси сунғаниди.

UN-uyghur-mesilisi-10-6.png

Мәзкур тәклип лайиһәсиниң 17 гә қарши 19 аваз билән, йәни икки авазниң кәмлики билән рәт қелиниши, дуняниң һәрқайси җайлиридики кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә сияси паалийәтчиләрни қаттиқ үмидсизләндүргән.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң сабиқ иҗраийә директори кенис рос өзиниң тветтер бетидә учур йоллап, б д т кишилик һоқуқ кеңиши әзалириниң б д т кишилик һоқуқ алий комиссарлиқи елан қилған доклат һәққидә һәтта муназирә қилишинму рәт қилғанлиқини “нумуссизлиқ” дәп әйиблигән.

У йәнә мундақ дәп яған: “әйибләшни нәдин башлашни биләлмидим. Латин америкасидики демократик дөләтләр аваз бәрмәстин хитайниң давамлиқ зиянкәшлик қилишиға йол қойди. Һиндонезийә уйғур мусулманлиридин йүз өрүди. Һиндистан муназирини қоллашни рәт қилди. Украина русийәниң уруш җинайитигә қарши хәлқарадин ярдәм тәләп қеливатқан бири туруп, уму сүкүттә турушни таллиди.”

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң асия ишлири директори софи ричардсон (Sophie Richardson) бу һәқтә радийомизниң зияритини қобул қилди.

У мундақ деди: “бу қетимлиқ беләт ташлашниң нәтиҗиси бизниң, болупму уйғурларниң күткинидәк чиқмиди. Лекин йәнила 17 дөләт б д т кишилик һоқуқ кеңишигә әза дөләтләрни б д т кишилик һоқуқ кеңишидә хитайниң уйғур вә башқа мусулманларға тутқан муамилисини җиддий музакирә қилишни қоллап беләт ташлиди. Бу ши җинпиң күткән нәтиҗиму әмәс. Кишилик һоқуқ кеңишидә йәнә нурғун механизимлар бар, ишлар буниңлиқ билән түгимиди. Хитайниң инсанийәткә қарши җинайитини җавабкарлиққа тартиш үчүн ахирғичә күрәш қилиш һәқиқәтән зөрүр. Хитайниң җинайитини болди қеливетиш яки җавабкарлиқини сүрүштә қилмаслиқтәк таллишимиз йоқ. Бүгүнки аваз бериштә аваз бериш һоқуқидин ваз кәчкән вә қарши чиққан дөләтләргә шуни дәймизки, сләрниңму б д т кишилик һоқуқ кеңишниң силәрниң кишилик һоқуқиңларни қоғдишиға муһтаҗ болидиған вақтиңлар келиду. Әслидә бүгүн беләт ташлаштин аввал ашулани ойлишишиңлар керәк иди.”

Мәзкур муназирини елип беришқа қарши аваз бәргән 19 дөләтниң қатарида қазақистан, өзбекистан, пакистан қатар, әрәб бирләшмә хәлипилики, һиндонезийә, пакистан қатарлиқ уйғурлар билән етник яки диний қериндаш болған дөләтләр бар иди.

Софи ричардсон, бу қетимлиқ авазға қоюш һәр қайси дөләтләрни өз тәрипини таллашқа мәҗбур қилғанлиқини, әмәлийәттә буниң авазға қоюшниң мәқсәтлириниң бири икәнликини тәкитлиди.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң хитайни уйғур паалийәтчилириниң тизимлики билән тәминлигәнликигә даир хәвәрләрни ашкарилиған сабиқ бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң хадими, кишилик һоқуқ адвокати емма райли ханим бу һәқтә радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилди.

У мундақ деди: “мениңчә, бу бәк чоң үмидсизлик болди. Беләтниң ташлиниши муһим иди. Хитайниң җинайи җавабкарлиқини сүрүштә қилишқа тиришиш әлвәттә муһим бир қәдәм. Лекин һәқиқәт шуки, хитай б д т дики һәр бир органни сетивелип болған. Ташланған беләтниң нәтиҗисидин шуни көрүвалалаймизки, хитайниң ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулушидики дөләтләрдин бир шәкилдә беләт ташлаш тәләп қелинған. Әслидә хәлқаралиқ қанунларни иҗра қилидиған һәр бир механизим уйғурларни үмидсизләндүрди. Дәсләптә б д т хитайни уйғур паалийәтчилириниң тизимлики билән тәминләп, уйғурларни хитай һәққидә сөзләштин тосқан иди. Әмди болса улар хәлқаралиқ қанун-қаидиләрни бузуп б д т кишилик һоқуқ кеңишидә башқиларниму уйғурлар һәққидә гәп қилиштин тосуватиду.”

Американиң җәнвәдә турушлуқ ишханиси бу һәқтә мәхсус баянат бәргән. Баянатта американиң б д т кишилик һоқуқ киңишидики әлчиси мешил тайлор мундақ дегән: “биз б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң б д т кишилик һоқуқ алий комиссарлиқи елан қилған доклатта оттуриға қоюлған уйғур районидики кишилик һоқуқ әндишилири һәққидә муназирә елип беришқа қошулмиғанлиқидин үмидсизләндуқ. Ишәнчлик мәнбәләр бу әндишиләрниң тоғрилиқини испатлиди. Һәр қандақ бир дөләт кеңәштики музакиридин халий болмаслиқи керәк. Биз иттипақдашлиримиз билән йеқиндин һәмкарлишип, шинҗаңдики уйғурларни өз ичигә алған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликкә вә дәхли-тәрузға учриғучилар үчүн адаләт вә җавабкарлиқни сүрүштә қилимиз. Биз кишилик һоқуқни қоғдаш вәдимиздә қәтий тәврәнмәймиз, кишилик һоқуқ кеңишиниң бу мәсилиләрни музакирә қилидиған әһмийәтлик мунбәр болалайдиғанлиқи вә чоқум буниңда чиң турушини давамлиқ тәкитләймиз. Биз бейҗиңни кишилик һоқуқ вәдиси вә мәҗбурийитини ада қилишқа, һәммимиз ортақ тиришишқа тигишлик ғайә бойичә иш көрүшкә чақиримиз.”

Әнглийә, германийә, авистиралийә қатарлиқ американиң иттипақдаш дөләтлириниң җәнвәдә турушлуқ әлчилириму твиттерда арқа-арқидин өзлириниң мәйданини билдүрүп язма елан қилған. Улар язмилирида б д т кишилик һоқуқ кеңишидә хитайниң уйғурларға тутқан муамилиси һәққидә музакирә қилинишниң алди елинған болсиму, улар уйғурларниң кишилик һоқуқни қоғдаш күришини давамлаштуридиғанлиқини билдүргән.

Хитай ташқий ишлар министерлиқиниң баянатчиси хуа чүнйиң буниңға инкас қайтуруп, 7-өктәбир күни твиттерда мундақ дәп язған: “тәрәққий қиливатқан дөләтләр ғәрб дөләтлиригә охшаш миллий иззәт-һөрмәткә игә. Һечқандақ ғәрб дөлитиниң әвзәлликини тәләп қилиш һоқуқи йоқ. Улар кишилик һоқуқни башқа дөләтләрниң ичкий ишлириға очуқ-ашкара арилишишта баһанә қилип ишлитиду.”

Һиндистанниң ташқий ишлар министири 7-өктәбир мухбирларни күтүвелиш йеғинида мундақ дегән: “шинҗаң хәлқиниң кишилик һоқуқи һөрмәт қилиниши керәк.” һиндистан б д т кишилик һоқуқ кеңишидә уйғур мәсилисини музакирә қилишқа аваз бериштин ваз кәчкәниди.

“һиндонезийә хәвәрлири” ниң 7-өктәбир бәргән хәвиригә қариғанда, б д т кишилик һоқуқ кеңишидә уйғур мәсилисини музакирә қилишқа қарши аваз бәргән һиндонезийә тәрәп, б д т ниң кишилик һоқуқ оргини “сиясий риқабәт мәқситидә ишлитилмәслики керәк” дәп ипадә билдүргән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатлири вә көзәткүчиләрниң билдүрүшичә, аваз бериш нәтиҗисиниң наһайити аз пәрқ билән бәлгилинишиниң йәнила нурғун дөләтләрниң хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарши күрәш қилишни халайдиғанлиқини көрситидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.