Méshil teylor: “Biz kishilik hoquqni qoghdash wedimizde qet'iy tewrenmeymiz”

Muxbirimiz nur'iman
2022.10.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Méshil teylor: “Biz kishilik hoquqni qoghdash wedimizde qet'iy tewrenmeymiz” Amérikaning b d t diki bash elchisi michél taylor(Michele Taylor) xanim Uyghur rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikini tekshürüshning zörürlüki tekitlimekte. 2022-Yili 6-öktebir, jenwe, shiwétsariye.
REUTERS

B d t kishilik hoquq kéngishining xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini muzakire qilish teklip layihesi 6-öktebir küni kishilik hoquq kéngishide resmiy awazgha qoyuldi. Mezkur teklip layihesi 17 döletning qollap awaz bérishi, 19 döletning qarshi awaz bérishi we 11 döletning awaz bérishtin waz kéchishi netijiside ret qilindi.

Bu munawsiwet bilen amérikaning b d t kishilik hoquq kéngishidiki bash elchisi méshil teylor bayanat élan qilip: “Biz kishilik hoquqni qoghdash wedimizde qet'iy tewrenmeymiz” dégen.

B d t kishilik hoquq aliy komissarliqi bu yil 8-ayning 31-küni axiri Uyghurlar heqqidiki doklatni élan qilghanidi. Doklatta xitay hökümiti Uyghur rayonidiki Uyghur we bashqa musulmanlargha qarita “Insaniyetke qarshi jinayet sadir qilghan bolushi mumkin” liki otturigha qoyulghan. Bu doklatqa asasen amérika, en'gliye, kanada, shiwétsiye, daniye, finlandiye, islandiye we norwégiye qatarliq sekkiz dölet birlikte b d t kishilik hoquq kéngishige eza döletlerni b d t kishilik hoquq kéngishide xitayning Uyghur we bashqa musulmanlargha tutqan mu'amilisini jiddiy muzakire qilishqa chaqiriq qilip, teklip layihesi sun'ghanidi.

UN-uyghur-mesilisi-10-6.png

Mezkur teklip layihesining 17 ge qarshi 19 awaz bilen, yeni ikki awazning kemliki bilen ret qélinishi, dunyaning herqaysi jayliridiki kishilik hoquq teshkilatliri we siyasi pa'aliyetchilerni qattiq ümidsizlendürgen.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining sabiq ijra'iye diréktori kénis ros özining twéttér bétide uchur yollap, b d t kishilik hoquq kéngishi ezalirining b d t kishilik hoquq aliy komissarliqi élan qilghan doklat heqqide hetta munazire qilishinmu ret qilghanliqini “Numussizliq” dep eyibligen.

U yene mundaq dep yaghan: “Eyibleshni nedin bashlashni bilelmidim. Latin amérikasidiki démokratik döletler awaz bermestin xitayning dawamliq ziyankeshlik qilishigha yol qoydi. Hindonéziye Uyghur musulmanliridin yüz örüdi. Hindistan munazirini qollashni ret qildi. Ukra'ina rusiyening urush jinayitige qarshi xelq'aradin yardem telep qéliwatqan biri turup, umu sükütte turushni tallidi.”

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishliri diréktori sofi richardson (Sophie Richardson) bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qildi.

U mundaq dédi: “Bu qétimliq bélet tashlashning netijisi bizning, bolupmu Uyghurlarning kütkinidek chiqmidi. Lékin yenila 17 dölet b d t kishilik hoquq kéngishige eza döletlerni b d t kishilik hoquq kéngishide xitayning Uyghur we bashqa musulmanlargha tutqan mu'amilisini jiddiy muzakire qilishni qollap bélet tashlidi. Bu shi jinping kütken netijimu emes. Kishilik hoquq kéngishide yene nurghun méxanizimlar bar, ishlar buningliq bilen tügimidi. Xitayning insaniyetke qarshi jinayitini jawabkarliqqa tartish üchün axirghiche küresh qilish heqiqeten zörür. Xitayning jinayitini boldi qéliwétish yaki jawabkarliqini sürüshte qilmasliqtek tallishimiz yoq. Bügünki awaz bérishte awaz bérish hoquqidin waz kechken we qarshi chiqqan döletlerge shuni deymizki, slerningmu b d t kishilik hoquq kéngishning silerning kishilik hoquqinglarni qoghdishigha muhtaj bolidighan waqtinglar kélidu. Eslide bügün bélet tashlashtin awwal ashulani oylishishinglar kérek idi.”

Mezkur munazirini élip bérishqa qarshi awaz bergen 19 döletning qatarida qazaqistan, özbékistan, pakistan qatar, ereb birleshme xelipiliki, hindonéziye, pakistan qatarliq Uyghurlar bilen étnik yaki diniy qérindash bolghan döletler bar idi.

Sofi richardson, bu qétimliq awazgha qoyush her qaysi döletlerni öz teripini tallashqa mejbur qilghanliqini, emeliyette buning awazgha qoyushning meqsetlirining biri ikenlikini tekitlidi.

Birleshken döletler teshkilatining xitayni Uyghur pa'aliyetchilirining tizimliki bilen teminligenlikige da'ir xewerlerni ashkarilighan sabiq birleshken döletler teshkilatining xadimi, kishilik hoquq adwokati émma rayli xanim bu heqte radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qildi.

U mundaq dédi: “Méningche, bu bek chong ümidsizlik boldi. Béletning tashlinishi muhim idi. Xitayning jinayi jawabkarliqini sürüshte qilishqa tirishish elwette muhim bir qedem. Lékin heqiqet shuki, xitay b d t diki her bir organni sétiwélip bolghan. Tashlan'ghan béletning netijisidin shuni körüwalalaymizki, xitayning ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushidiki döletlerdin bir shekilde bélet tashlash telep qélin'ghan. Eslide xelq'araliq qanunlarni ijra qilidighan her bir méxanizim Uyghurlarni ümidsizlendürdi. Deslepte b d t xitayni Uyghur pa'aliyetchilirining tizimliki bilen teminlep, Uyghurlarni xitay heqqide sözleshtin tosqan idi. Emdi bolsa ular xelq'araliq qanun-qa'idilerni buzup b d t kishilik hoquq kéngishide bashqilarnimu Uyghurlar heqqide gep qilishtin tosuwatidu.”

Amérikaning jenwede turushluq ishxanisi bu heqte mexsus bayanat bergen. Bayanatta amérikaning b d t kishilik hoquq kingishidiki elchisi méshil taylor mundaq dégen: “Biz b d t kishilik hoquq kéngishining b d t kishilik hoquq aliy komissarliqi élan qilghan doklatta otturigha qoyulghan Uyghur rayonidiki kishilik hoquq endishiliri heqqide munazire élip bérishqa qoshulmighanliqidin ümidsizlenduq. Ishenchlik menbeler bu endishilerning toghriliqini ispatlidi. Her qandaq bir dölet kéngeshtiki muzakiridin xaliy bolmasliqi kérek. Biz ittipaqdashlirimiz bilen yéqindin hemkarliship, shinjangdiki Uyghurlarni öz ichige alghan kishilik hoquq depsendichilikke we dexli-teruzgha uchrighuchilar üchün adalet we jawabkarliqni sürüshte qilimiz. Biz kishilik hoquqni qoghdash wedimizde qet'iy tewrenmeymiz, kishilik hoquq kéngishining bu mesililerni muzakire qilidighan ehmiyetlik munber bolalaydighanliqi we choqum buningda ching turushini dawamliq tekitleymiz. Biz béyjingni kishilik hoquq wedisi we mejburiyitini ada qilishqa, hemmimiz ortaq tirishishqa tigishlik ghaye boyiche ish körüshke chaqirimiz.”

En'gliye, gérmaniye, awistiraliye qatarliq amérikaning ittipaqdash döletlirining jenwede turushluq elchilirimu twittérda arqa-arqidin özlirining meydanini bildürüp yazma élan qilghan. Ular yazmilirida b d t kishilik hoquq kéngishide xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisi heqqide muzakire qilinishning aldi élin'ghan bolsimu, ular Uyghurlarning kishilik hoquqni qoghdash kürishini dawamlashturidighanliqini bildürgen.

Xitay tashqiy ishlar ministérliqining bayanatchisi xu'a chünying buninggha inkas qayturup, 7-öktebir küni twittérda mundaq dep yazghan: “Tereqqiy qiliwatqan döletler gherb döletlirige oxshash milliy izzet-hörmetke ige. Héchqandaq gherb dölitining ewzellikini telep qilish hoquqi yoq. Ular kishilik hoquqni bashqa döletlerning ichkiy ishlirigha ochuq-ashkara arilishishta bahane qilip ishlitidu.”

Hindistanning tashqiy ishlar ministiri 7-öktebir muxbirlarni kütüwélish yéghinida mundaq dégen: “Shinjang xelqining kishilik hoquqi hörmet qilinishi kérek.” hindistan b d t kishilik hoquq kéngishide Uyghur mesilisini muzakire qilishqa awaz bérishtin waz kechkenidi.

“Hindonéziye xewerliri” ning 7-öktebir bergen xewirige qarighanda, b d t kishilik hoquq kéngishide Uyghur mesilisini muzakire qilishqa qarshi awaz bergen hindonéziye terep, b d t ning kishilik hoquq orgini “Siyasiy riqabet meqsitide ishlitilmesliki kérek” dep ipade bildürgen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatliri we közetküchilerning bildürüshiche, awaz bérish netijisining nahayiti az perq bilen belgilinishining yenila nurghun döletlerning xitayning kishilik hoquq depsendichilikige qarshi küresh qilishni xalaydighanliqini körsitidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.