Б д т мутәхәссислириниң хитай һөкүмитигә йоллиған уйғурлар һәққидики доклати диққәт қозғиди

Мухбиримиз әркин
2019-11-19
Share
bdt-binasi-aldi.jpg Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң алди көрүнүши. 2018-Йили 15-март, җәнвә.
REUTERS

Б д т кишилик һоқуқ кеңишидики мутәхәссисләр йеқинда хитайға доклат йоллап, униң террорлуққа қарши туруш қануни, униң әсәбийлик вә террорлуққа бәргән мүҗмәл ениқлимиси вә униң уйғур аптоном районидики иҗраатиниң хәлқара әдлийә вә кишилик һоқуқ өлчәмлиригә хилап икәнлики, хитай һөкүмитиниң бу қанун-түзүмләрниң иҗраат әһвалиға чүшәнчә беришини тәләп қилғаниди.

Мәзкур доклатта қәйт қилинишичә, хитай һөкүмитиниң бу мүҗмәл қанун‏-низамларни уйғур аптоном районида кәң көләмлик ишқа селиши арқисида районда аз дегәндә бир милйон уйғур, қазақ вә башқа мусулманлар тутқун қилинип, лагерларға қамалған вә уларниң кишилик һоқуқи һәм әркинликиниң еғир дәпсәндә қилинишиға йол ачқан. Доклатта, "террорлуққа қарши туруш қануниниң йолға қоюлуши вә униң әмәлийәттики иҗраати уйғур вә тибәтләрниң иҗтимаий муһитини боғуп, халиғанчә тутқун қилиш, из-дерәксиз йоқап кетишниң күчийиши, әдлийәгә болған назарәтниң аҗизлишиши, қануни рәсмийәткә әмәл қилмаслиқ, ипадә әркинлики, пикир қилиш, виҗдан, диний әркинлик, йиғилиш әркинлики, маарип вә йөткилиш әркинликигә болған чәклиминиң күнсери еғирлишиши қатарлиқларға алақидар мәсилиләрдики җиддий әндишиләрни қозғиди" дейилгән.

Доклатта тәкитлинишичә, хитайниң террорлуқ қарши туруш қануниға "әсәбийлик" дегән уқумниң киргүзүлүши тоғра әмәс икән. Доклатта, бу хил мүҗмәл уқумниң қанунларда кәң көләмлик ишлитилишиниң кишилик һоқуқниң дәпсәндә қилинишиға йол ачидиғанлиқи тәкитләнгән. Доклатта қәйт қилинишичә, "әсәбийлик" дегән бу уқумниң хәлқара қанун өлчәмлиридә һечқандақ һөкүм күчи йоқ болуп, бу мүҗмәл уқум қанунларниң үзүл-кесиллики билән бағлашмайдикән. Доклатта, "әгәр бу, қанунға киргүзүлсә, у зораван әсәбийликкә қарши турушниң бир истратегийәлик парчиси болмайду, бәлки бу сөзниң өзи бир хил җинайәт шәклигә айлиниду" дейилгән.

Доклатниң хәлқара җәмийәт уйғурларниң нөвәттики "қорқунчлуқ" вәзийитигә җиддий диққәт қиливатқан мәзгилдә елан қилиниши, кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң муәййәнләштүрүшигә еришмәктә. Америкадики нопузлуқ кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң бири болған "әркинлик сарийи" ниң алий дәриҗилик мутәхәссиси сараһ кук ханимниң илгири сүрүшичә, бу хил мәктуп вә доклатлар хитайға болған бесимни күчәйтип, униң өз қилмишини рәт қилишини қийинлаштуридикән. У 19‏-ноябир зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: "уларниң террорлуққа қарши туруш қануни вә шинҗаң вәзийити һәққидә оттуриға қойған асаслиқ нуқтиси йеңи мәсилә әмәс. Хитайниң террорлуққа қеши туруш қануни өз вақтида оттуриға қоюлғандила әркинлик сарийи вә кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати қатарлиқлар охшашла хәт йезип, қанундики террорлуқ уқумиға қарита өзлириниң әндишисини ипадилигән. Улар бу қанунда тинч өктичиләр вә диний паалийәтләрниң зәрбә бериш нишаниға айлинидиғанлиқини ипадиләнгәниди. Б д т мутәхәссислириниң бу қетимқи доклатидиму бу нуқта тәкитләнгән."

Лекин сараһ кукниң қәйт қилишичә, мәзкур мәсилини бу қетим б д т мутәхәссислириниң оттуриға қоюши, бу җәһәттики әндишиниң ишәнчлик дәриҗисини техиму юқири көтүридикән. Сараһ кук мундақ дәйду: "мениңчә бу мәсилиниң б д т алаһидә тәкшүргүчи әмәлдарлири тәрипидин тилға елиниши хитайдики хәлқләрниң нәзиридә бу мәсилидики әндишиләрниң ишәнчлик дәриҗисини юқириқи көтүриду. Хитай һөкүмити бу мәктупни сензордин өткүзүши мумкин. Бирақ хитай хәлқи паалийәтчиләр вә мустәқил таратқулар арқилиқ униңдин хәвәр тапиду. Хитайниң шинҗаңда йүргүзүватқан бастуруш вә җазалашниң террорлуққа қарши туруш икәнлики һәққидики тәшвиқатиға тақабил туруш үчүн вақит кетиду. . . . . . . . . . Әгәр хәлқара инкаслар техиму күчлүк болса, буниң хитайға болған бесими еғирлишип, хитайниң буни рәт қилиши қийинлишиду."

Б д т мутәхәссислириниң мәзкур доклатиға террорлуққа қарши туруш вә кишилик һоқуқни қоғдаш гурупписи, қанунсиз тутқан қилишқа қарши туруш хизмәт гурупписи, мәҗбурий ғайиб қиливетишкә қарши туруш хизмәт гурупписи, маарип һоқуқи хизмәт гурупписи, пикир вә сөз әркинлики хизмәт гурупписи, йиғилиш әркинликини қоғдаш хизмәт гурупписи, аз санлиқ милләтләр хизмәт гурупписи қатарлиқ 12 хизмәт гурупписидики мутәхәссисләр имза қойған. Мәзкур доклат бу йил 1‏-ноябир күни йолланған болуп, йеқинда ашкариланғаниди. Бәзи кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, б д т мутәхәссислириниң доклати илгири көрүлүп бақмиған мислисиз һадисә икән.

Дуня уйғур қурултийиниң программа директори петир ирвиң 19‏-ноябир зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "хитайниң террорлуққа қарши туруш қануни һәққидики мәзкур доклат б д т ниң 10 нәпәр алаһидә тәкшүргүчи әмәлдари вә 2 хизмәт гурупписи тәрипидин әвәтилгән. Мән бу мәктәпниң илгири көрүлүп бақмиған мислисиз вәқә икәнликигә қошулимән. Чүнки, униңға имза қойған мутәхәссисләр сани, униңдики учурлар, хитай һөкүмитигә әндишилирини ипадиләш җәһәтләрдә йетүк доклат болуп, униңда мутәхәссисләр тәпсилий баян арқилиқ өзлириниң лагерларға болған әндишилирини ипадилигән. Униңда хитайниң террорлуққа қарши туруш қанунини кәң даирилик ишқа селип, лагердики кишиләрниң тутқун қилинишиға йол ачқанлиқи көрситип берилгән. Шуңа бу, униңға имза қойған кишиләрниң сани вә мәсилини хитай һөкүмитигә очуқ көрситип бәргәнлики җәһәтләрдә мислисиз бир вәқә. Болмиса, нормал әһвалда б д т бәк очуқ ашкара сөзлимәйтти вә лагерлар мәсилисидә хитайни очуқ-ашкара тәнқид қилмайтти."

Петир ирвиңниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң 2017‏-йилдики тутқунида лагерға қамалған нурғун кишиләр террорлуққа қарши туруш қануни вә дөләт бихәтәрлик қануниға асасән сотлинип, түрмиләргә қамалған. У, бу қанунниң 2017‏-йилидин башлап омумйүзлүк кәң көләмлик суйиистемал қилинғанлиқини билдүрди. Петир ирвиң мундақ дәйду: "әлвәттә, өткән йили лагердики нурғун кишиләр хитайниң террорлуққа қарши туруш қануни вә дөләт бихәтәрлик қануниға асасән сотлинип, түрмиләргә йөткиветилди. Биз 2017-вә 2018‏-йиллирида лагердики нурғун кишиләрниң бу қанунлар билән сотлинип, қамаққа һөкүм қилинғанлиқи вә башқа түрмиләргә йөткәлгәнликигә даир учурларға ериштуқ. Бу нормалда террорлуқ вә дөләт бихәтәрлик қануни билән әйиблинип қолға елинип, җазаланғанларни өз ичигә алмайду."

Б д т мутәхәссислириниң 21 бәтлик доклатида йәнә, хитай һөкүмитиниң уйғур районида террорлуққа қарши туруш қанунини суйиистемал қилип, мусулманларниң кишилик һоқуқини еғир дәпсәндә қиливатқанлиқи тәкитлинипла қалмай, райондики йәрлик хәлқләрниң һәқ-һоқуқлириға кәң көләмлик хилаплиқ қилишниң "бихәтәрлик хәвпини еғирлаштурудиғанлиқи" тәкитләнгән. Доклатта, хитай даирилириниң террорлуққа қарши турушта хәлқара өлчәмләргә әмәл қилиши тәләп қилинип, униң һазирқи сиясити сәвәблик тутқун қилинған барлиқ тутқунларни дәрһал қоюп бериши вә уларниң намини әслигә кәлтүрүши тәләп қилинған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт