Rayn berriy: "B d t néme üchün xitayning 'insaniyetke qarshi jinayiti' ni yépishigha sehne hazirlap béridu?"

Muxbirimiz sada
2019-07-03
Share
antoni-shi-jinping-bdt.jpg Xitay re'isi shi jinping bilen b d t ning bash katipi antoniyo gutrés. 2019-Yili 26-aprél, béyjing.
AP

B d t kishilik hoquq kéngishining 41-nöwetlik yighini 24-iyun jenwede bashlan'ghan idi. 12-Iyulghiche dawam qilidighan bu yighinning bügünki, yeni 3-iyuldiki küntertipide dunya Uyghur qurultiyining tür maslashturghuchisi rayn berriy Uyghur diyarining nöwettiki weziyitini qisqiche tonushturush bilen birge b d t bash katipining bu mesilidin izchil özini qachurghanliqi we b d t kishilik hoquq kéngishining erkin tuniyazgha oxshash "Xitayperes" lerge rayonning weziyiti heqqide "Tetür teshwiqat" élip bérishi üchün sehne hazirlap bergenlikini qattiq eyiblep söz qilghan.

Rayn berriy sözining bashlanmisida eng awwal Uyghur diyaridin bir milyondin üch milyon'ghiche Uyghurning xitay hökümiti teripidin "Tutup turush lagérliri" gha qamalghandin kéyin siyasiy "Ménge yuyush" ning tesirige uchrawatqanliqini qisqiche chüshendürgen shundaqla bügünki zaman insaniyet tarixida yüz bergen bundaq bir depsendichilikning b d t we xelq'ara jem'iyetning diqqet-étibarini téxiche yéterlik derijide qozghiyalmighanliqini alahide tilgha alghan.

U sözide mundaq dégen: "Xitayning shinjang Uyghur aptonom rayonida insaniyetke qarshi jinayet yüz bermekte. Xitay hökümiti bir milyondin üch milyon'ghiche insanni mejburiy yosunda 'tutup turush lagérliri' gha qamidi. Ular siyasiy ménge yuyush, qattiq qiyin-qistaq we éghir derijidiki kishilik hoquq depsendichiliki seweblik zerdab chékiwatidu. Hazirqi zaman insaniyet tarixida yüz bergen bigunah insanlarni eng zor kölemlik tutqun qilish hadisisini choqum xelq'ara jem'iyet eng muhim mesililer qatarida bir terep qilidu, dep perez qilishingiz mumkin. Échinishliq yéri, ishlar undaq bolmay keldi."

B d t kishilik hoquq komitétining aliy komissari méshel bachilotning Uyghur diyarini cheklimisiz ziyaret qilish telipi 2018-yili dékabirdin buyan xitay hökümiti teripidin izchil ret qilinip kéliwatqan bir peytte b d t térrorluqqa qarshi turush ishxanisining bashliqi wladimir woronkof bu yil 13-iyundin 15-iyun'ghiche xitay paytexti béyjingda we Uyghur rayonida ziyarette bolghan idi. Buninggha qarita amérika tashqi ishlar ministirliqining mu'awin ministiri jon salliwan b d t ning bash katipi antoniyo gutrésqa biwasite téléfon qilghan idi. Jon salliwan sözide nuqtiliq qilip, nöwette Uyghur diyaridiki Uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa musulman milletler misli körülmigen bir basturulushqa uchrawatqan mezgilde b d t ning térrorluqqa qarshi turush ishxanisi emeldarining xitaydiki bu ziyaritining namuwapiq ikenlikini, bu qilmishining mezkur organning 'térrorluqqa qarshi turush' we 'kishilik hoquqni qoghdash' jehettiki inawiti hem nam-shöhritige dagh tegküzidighanliqini éytqan idi.

Dunya Uyghur qurultiyining tür maslashturghuchisi rayn berriy b d t kishilik hoquq kéngishining 41-nöwetlik yighinida qilghan sözidimu b d t bash katipi antoniyo gutrésni qattiq eyibligen.

U mundaq dégen: "Lagérlar ikki yildin buyan mewjut, halbuki, b d t din buninggha qarishi bir emeliy heriket otturigha chiqmidi. B d t bash katipi xitay hökümitini insaniyetke qarshi jinayetlirini toxtitishqa chaqirishning ornigha bu mesilige sel qaridi yaki buningdin özini qachurdi, hetta xitayning 'bu térrorluqqa qarshi küresh namida élin'ghan tedbirler' dégen izahatlirini qobul qildi. Bundaq namuwapiq we xeterlik teshebbuslar xitayning qorqunchluq kishilik hoquq depsendichiliklirini yoshurushigha yardem qilishtin bashqa nerse emes."

B d t kishilik hoquq kéngishining 41-nöwetlik yighinining ikkinchi künide Uyghur weziyiti heqqide doklat bérishke orunlashturulghan Uyghur aptonom rayonluq hökümetning mu'awin re'isi erkin tuniyaz Uyghurlarning "Junggo kompartiyesining rehberlikide shadiman we bextiyar" yashawatqanliqini, xitay hökümitining Uyghur élide térrorluq we radikalliqqa nahayiti ünümlük qarshi turuwatqanliqini, "Qayta terbiyelesh merkezliri" arqiliq "Diniy radikalliq bilen yuqumlan'ghan kishilerni qutquzuwatqanliqi" ni ilgiri sürgen idi.

Buninggha qarita amérika hökümitining jenwediki birleshken döletler teshkilati we bashqa xelq'araliq organlarda turushluq elchiliki bayanat élan qilghan idi. Ular bayanatida erkin tuniyazgha söz qilish pursiti bergen b d t kishilik hoquq kéngishini qattiq tenqidlep, "Kishilik hoquqni eng éghir derijide depsende qilghuchi döletning wekilige öz teshwiqatini qilidighan sorun hazirlap bergenlik kishilik hoquq kéngishi üchün bir nomustur," dégen idi.

Rayn berriymu sözining axirida munularni tekitligen: "Ötken hepte rayondiki insaniyetke qarshi jinayetlerde biwasite qoli bar hökümet emeldaridin shinjangning mu'awin re'isige bu sehnide söz qilish pursiti bérildi. Hoquq teshkilatliri tosuluwatqan shara'itta, b d t néme üchün kishilik hoquq buzghunchilirigha sehne hazirlap béridu? b d t emeldarliri ziyankeshlikke uchrighuchilargha yardem bérishning ornigha, qandaq bolup insaniyetke qarshi jinayetlerge 'shérik' bolup, buni aktipliq bilen yoshuridighan bolup qaldi? bu bizdin yiraqta bolsimu, ular insan bolghanliqi üchünla ularning hayati we bixeterlikige köngül bölüshtek exlaqiy zörüriyet tuyghusi nege ketti? biz ishning toghrisini qilidighan jasaret we exlaqiy pütünlükni tépip bolghuche yene qanchilighan adem zerdab chékishi we ölüshi kérek?"

Uyghurlargha yürgüzüwatqan éghir bésim siyasiti seweblik xelq'araliq yighinlarda eyibleshlerge uchrighan waqitta izchil "Bosh kelmeydighan" xitay wekilliri bu qétimmu rayn berriyning sözlirige qattiq inkas qayturghan. Ular dunya Uyghur qurultiyini "Yalghan uchur tarqitip qutratquluqqa urun'ghan", "B d t ning nizamnamisige xilapliq qilip, kishilik hoquq kéngishining nam-abruyigha ziyan yetküzgen" dep eyibligen.

Xitay wekili mundaq dégen: "Bezi 'hökümetsiz teshkilatlar' asassiz shikayetliri bilen bizge töhmet chaplawatidu. Ularning bu shikayetliri heqqaniyetning qollishigha érishelmeydu. Bu xitayning ichki siyasiti we edliye hoquqigha arilashqanliqtur. Junggo bolsa bir qanun döliti, bu yerde héchqandaq kishining qanunning chégrasidin chiqip kétishige yol qoymaydu. Ötken hepte erkin tuniyaz shinjangning muqim tereqqiyati, döletning birliki, jem'iyet amanliqi, diniy erkinlik we kishilik hoquqning kapaliti heqqide tepsiliy chüshenche berdi. Adaletperwer ademler uning sözliridin shinjangning heqiqiy weziyitini hés qilalaydu. 'hökümetsiz teshkilatlar' ezeldin shinjanggha bérip baqmighan, u yerning ehwalidin xewersiz. Shundaq turup ular erkin tuniyazgha qarshiliq bildürüwatidu. Ularning bu qilmishi özlirining yalghanchiliqlirini ashkarilap qoyuwatidu. Ular bu qilmishi arqiliq b d t ning nizamnamisige xilapliq qilip, kishilik hoquq kéngishining nam-abruyigha ziyan yetküzüwatidu. Junggo hökümiti bashqa döletlerni ularning aldam-xaltisigha chüshüp ketmeslikke chaqiridu."

Uyghurlarning nöwettiki ehwaligha amérikadin bashqa yene yawropa ittipaqimu öz endishisini bildürgen. 21-Qétimliq yawro-asiya kéngishi mezgilide yawropa ittipaqi Uyghur diyaridiki atalmish "Qayta terbiyelesh lagérliri", kölemleshken teqib sistémisi we Uyghurlarni nishan qilghan bashqa cheklimilerge qarita qattiq endishe qilidighanliqini ipade qilghan shundaqla xitay hökümitige rayonni b d t kishilik hoquq aliy komissari mishel bachélotqa oxshash musteqil tekshürgüchiler üchün toluq échip bérish heqqide chaqiriq qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet