Б д т уйғур мәсилисидә хитайға ян бесиш билән әйибләнди

Мухбиримиз әркин
2019-09-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Б д т баш катипи антонио гутеррис билән б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел башелит д б т кишилик һоқуқ йиғинида. 2019-Йили 25-феврал, җәнвә.
Б д т баш катипи антонио гутеррис билән б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел башелит д б т кишилик һоқуқ йиғинида. 2019-Йили 25-феврал, җәнвә.
AFP

Бу йил 6‏-айда, б д т ниң кишилик һоқуқ кеңишидә көзәткүчилик салаһийити бар 100 нәччә тәшкилат хитайниң уйғурларни кәң көләмлик лагерларға қамиғанлиқиға даир бир шикайәткә имза қоюп, б д т кишилик һоқуқ кеңишигә тапшурған. Кишилик һоқуқ кеңишиниң қаидисидә көзәткүчи тәшкилатларниң рәсмий шикайити униң торида елан қилиниши керәк болсиму, бирақ у мәркизи җәнвәдики «б д т ни көзитиш» тәшкилатиниң башчилиқида йолланған бу шикайәтни өзиниң торида елан қилишни рәт қилған. Буниң билән улар бу йил 8‏-айда б д т баш катипи антонио гутеррис билән б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел башелитқа мәктуп йезип, уларниң бу ишқа арилишишини, хитайниң б д т дики зомигәрликигә хатимә беришини тәләп қилғаниди.

«Б д т ни көзитиш тәшкилати» ниң ашкарилишичә, б д т кишилик һоқуқ кеңишидики бәзи әмәлдарлар йеқинда мәзкур шикайәтниң торда елан қилинишиниң чәкләнгәнликини етирап қилған, шундақла б д т баш катипиниң бу ишқа арилишишни рәт қилғанлиқини билдүргән. Биразилийә, канада, фирансийә, һиндистан, пакистан, җәнубий африқа, түркийә, шиветсийә, германийә, һиндонезийә, әнглийә, нигерийә, америка қатарлиқ дөләтләрдики 135 тәшкилат имза қойған шикайәтнамидә б д т баш катипи антонио гутеррис билән кишилик һоқуқ алий комиссари мишел башилет хитайниң б д т қаидә-түзүмлирини суйиистемал қилип, бир милйондәк уйғурниң тутқун қилинишиниң б д т да күнтәртипкә қоюлушиға кашила чиқириватқанлиқи вә униңға тосқунлуқ қиливатқанлиқини тәнқидләшкә чақирилғаниди.

Биз шу мунасивәт билән 11‏-сентәбир күни б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң җәнвәдики ишханиси вә б д т баш катипиниң ишханисиға телефон қилип, уларниң мәзкур мәсилидики инкасини соридуқ. Кишилик һоқуқ кеңишигә қилған телефонимизни һечким алмиди. Әмма б д т баш катипи гутеррисниң ню-йорктики ишханисиниң баянатчиси дефиней трумбел ханим телефонимизни алған болсиму, лекин у бу ишқа дәрһал җаваб берәлмәйдиғанлиқи, соалимизға вәқәни сүрүштүрүп җаваб беридиғанлиқини билдүрди. Дефиней трумбел: «мән бундақ бир мәктуп тапшуруп алған-алмиғанлиқимизни тәкшүрүп бақсам болиду. Лекин бу иш кишилик һоқуқ кеңиши билән йеқиндин мунасивәтлик болғачқа, биз униңға инкас билдүрүштин бурун бизниң җәнвәдики һәқәмсайәлиримиз бу ишни қандақ бир тәрәп қилди, шуниңға қарап беқишимизға тоғра келиду. Мән бу ишни сүрүштүрүп бақай. Әмисә шундақ қилайли, мән сизгә әтә җавабини берип қелишим мумкин.»

Лекин «б д т ни көзитиш тәшкилати» ниң иҗраийә директори һиллел неурниң қәйт қилишичә, улар хитайниң қилиқидин һәйран қалмайдикән. У, хитайниң қандақ инкас қайтуридиғанлиқи өзлиригә айдиң икәнлики, лекин уларни б д т кишилик һоқуқ кеңишидики әмәлдарлириниң позитсийәси әндишигә селиватқанлиқини билдүрди. Һиллел неур 11‏-сентәбир зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: «биз бу йил 6-айда бу мәктупни елан қилғанда б д т кишилик һоқуқ кеңишидики әмәлдарлар уни елан қилмиди. Улар мәктупимизниң немишқа елан қилинмиғанлиқи тоғрисида омуми характерлик чүшәнчә бәргән болсиму лекин немә үчүн елан қилмиғанлиқини тәпсилий чүшәндүрмиди. Улар пәқәт баянатимизда бирқанчә мәсилә барлиқинила тәкитләп өтти. Улар бизгә чәклимә қойди. Бизни вә биз билән биллә бу мәктупқа имза қойған 130 нәччә дөләтни чәклиди. Әмма бу мәктупни елан қилишни немишқа чәклигәнликигә чүшәнчә бәрмиди. Кишилик һоқуқ кеңишидики әмәлдарларниң бизниң авазимизни боғушқа урунуши, уларниң хитайдин қорғандәк һәрикәт қилиши мени әндишигә салмақта. Бу әһвал һәқиқәтән адәмни биарам қилиду.»

Һеллил неур б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң бу йил 1‏-март күни өткүзүлгән ирқий айримичилиққа қарши туруш йиғинида, хитайниң кеңәшниң бир қарарини қоллисиму, әмма дөләт ичидә бир милйондәк уйғурни тутқун қилип, қанунсиз сиясий қайта-тәрбийәләш лагерлириға қамиғанлиқини тәнқидлигән. У: «шинҗаңда тәқибләш вә бастуруш шиддәтлик артти. Пуқраларниң биометирйәлик учури топлинип, паспорти тартивелинди. Диний паалийити чәкләнди. Хитай сақал қоюшни, чәклиди, аммиви сорунларда намаз оқушни вә һиҗабни мәни қилди. Хитай немә үчүн бу сорунда башқа гәп қилип, дөләт ичидә башқа иш қилиду?» дегән. У йәнә ислам дөләтлирини тәнқидләп, уларниң кишилик һоқуқ кеңишигә исраилийә тоғрисида бир һәптә ичидә 5 қарар лайиһәси сунғанлиқи, әмма дуняда әң қәбиһ кәмситишкә учраватқан уйғурлар һәққидә бирәр еғиз гәп қилип қоймиғанлиқини тәкитлигәниди.

Һеллил неурниң билдүрүшичә, улар юқириқи әһвални б д т баш катипиға шикайәт қилип, униң бу ишқа арилишишини тәләп қилған болсиму, лекин рәт қилишқа учриған. Һиллел неур, өзлириниң әмди бу вәқәни әнглийә, канада, америка, голландийә, фирансийә қатарлиқ дөләтләрниң парламентлириға елип берип, уларниң б д т билән сөзлишишини тәләп қилидиғанлиқини билдүрди. Һиллел неур мундақ деди: «биз бу вәқәдә б д т баш катипиға мәктуп йезип, униңға илтимас қилғанидуқ. Бирақ биз җәнвәдики б д т хадимлиридин илтимасимизниң рәт қилинғанлиқи, уларниң буниңда һечқандақ иш қилмайдиғанлиқини билдүрди. Улар бизниң илтимасимизни рәт қилди. Демәкки, мән әндишә қилғандәк улар һечқандақ бир җавабкарлиққа тартилмайдикән. Әмди биз әнглийә, фирансийә, голландийә, канада, америка қатарлиқ дөләтләрниң парламент әзалириға илтимас қилимиз. Уларниң б д т билән сөзлишип, уларниң бу чәклимигә наразилиқ билдүрүшини тәләп қилимиз. Чүнки, б д т бизниң баянатимизни торға қоюшни рәт қилип, буниңға һечқандақ чүшәнчә бәрмиди.»

«Тәһдит астидики хәлқләр җәмийити» б д т да көзәткүчилик салаһийитигә игә германийә кишилик һоқуқ тәшкилати болуп, бу тәшкилат өткән йили буниңға охшаш тәқдиргә дуч кәлгән. Хитай бу тәшкилатниң көзәткүчилик салаһийитини йеңилашқа қарши чиққаниди. Мәзкур тәшкилатниң директори улрих делиус мундақ дәйду: «биз бу мәсилиләргә һәр күни дегүдәк учрап туруватимиз. Б д т системиси бу ишлардин хәвәрдар болсиму, лекин улар буниңға тәдбир қолланмайватиду. Чүнки, уларниң хитайниң тәсиридин қорқиду. Биз узундин бери б д т органлирини агаһландуруп кәлгән болсақму лекин буниңға қарита һәрикәт қолланмиди.»

Делиус бу сөзләрни 12‏-сентәбир зияритимизни қобул қалғанда тәкитлиди. Униң қаришичә, әгәр б д т өзиниң бу хаһишини өзгәртмисә, униңға пул бериватқан дөләтләр давамлиқ пул бериш-бәрмәсликни ойлишиши керәк икән. У мундақ дәйду: «бу иш ноқул аммиви тәшкилатларға яки бәзи индивидуал һөкүмәтләргә ташлап қоюлмаслиқи, б д т ниң өзи һәрикәткә өтүши керәк. Әгәр б д т системиси ичидә аммиви тәшкилатлар йәкләнсә, өзиниң низамиға әмәл қилмайдиған бундақ бир системини пул билән тәминләшниң һечқандақ зөрүрийити йоқ. Б д т ни пул билән тәминләватқан (демократик) дөләтләр униң өз низамлириға әмәл қилған-қилмиғанлиқини айдиңлаштуруши керәк.»

Шикайәтнамидә, «б д т ни көзитиш тәшкилати» ниң иҗраийә директори һеллил неурниң бу йил 3‏-айда өткүзүлгән ирқий кәмситишкә қарши туруш йиғинида сөзлигән уйғурлар һәққидики сөзи вә хитай билән б д т әмәлдариниң буниңға болған инкаси мисал кәлтүрүлгән. Б д т ниң шу қетимқи кишилик һоқуқ йиғинида неурниң сөзи хитай вәкилиниң 3 қетим кашила қилишиға учриған. Йиғинда һиллел неур уйғурларниң ирқий кәмситишкә учраватқанлиқини сөзлигән болсиму, лекин кишилик һоқуқ кеңишиниң сенигаллиқ президенти колий сек һиллел неурни агаһландуруп, уни «теминиң сиртиға чиқип кәтмәслик» кә үндигәниди. Шикайәтнамидә қәйт қилинишичә, колий секниң юқириқи сөзидә «хитайниң уйғурларни хорлаватқанлиқини қобул қилмайдиғанлиқи има қилинмақта» икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт