Анализчилар хитайниң б д т кишилик һоқуқ йиғиниға аталмиш “уйғур вәкилләр” ни әвәтиштә соққан чотини паш қилди

Мухбиримиз меһрибан
2022.09.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Анализчилар хитайниң б д т кишилик һоқуқ йиғиниға аталмиш “уйғур вәкилләр” ни әвәтиштә соққан чотини паш қилди Хитай һөкүмити б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң 51-нөвәтлик йиғинида уйғур әмәлдарлири вә бир қисим аталмиш “уйғур шаһитлар” ни сөзләткән мухбирларни күтүвелиш йиғинидин көрүнүш. 2022-Йили 22-сентәбир, җәнвә, шиветсарийә.
AFP

Хитай һөкүмити җәнвәдә ечиливатқан б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң 51-нөвәтлик йиғинида, уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийи даимий комитетиниң мудири шавкәт иминни өз ичигә алған уйғур әмәлдарлири вә бир қисим аталмиш “уйғур шаһитлар” ни сөзләткән, шундақла районда “кишилик һоқуқ қоғдиливатқанлиқи” һәққидә лап урған.

Игилинишичә, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 51-нөвәтлик йиғини 2022-йили 12-сентәбирдин7-өктәбиргичә давамлишидикән. Хитай һөкүмити тәрипидин әвәтилгән уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийи даимий комитетиниң мудири шавкәт имин 9-айниң 26-күнидики йиғинда сөз қилип, “шинҗаңдики һәр милләт хәлқиниң кишилик һоқуқи қоғдиливатиду” дегән.

Бу йиғин мәзгилидә, йәни 22-сентәбир күни хитай вәкиллири җәнвәдә “шинҗаң уйғур аптоном районидики кишилик һоқуқ мувәппәқийәтлири” намлиқ ахбарат елан қилиш йиғини өткүзгән. Шавкәт имин бу йиғиндиму хитай һөкүмитиниң уйғур районидики сияситини ақлиған.

Хитай һөкүмити б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң 51-нөвәтлик йиғинида уйғур әмәлдарлири вә бир қисим аталмиш “уйғур шаһитлар” ни сөзләткән мухбирларни күтүвелиш йиғинидин көрүнүш. 2022-Йили 22-сентәбир, җәнвә, шиветсарийә.

Җәнвәгә келип йиғинға қтнашқан хитай вәкиллири ичидә йәнә шинҗаң университетиниң муавин мәктәп мудири зулһаят исмайилму бар болуп, у “шинҗаңдики ишчи-хизмәтчиләрниң кишилик һоқуқиниң қоғдиливатқанлиқи” ни илгири сүргән.

Үрүмчидики ноғай мәсчитиниң имами мөһтәрәм шерип, хитай һөкүмитиниң райондики мусулманларниң “диний әркинликигә капаләтлик қилинғанлиқи” һәққидә сөзлигән. Өзини қәшқәрдики ярбеши йезисиниң башлиқи айгүл мәмәт дәп тонуштурған уйғур аял, өзиниң аталмиш “кәспи тәрбийиләш мәркизи” дики кәчүрмишлирини баян қилип өткән. У өзиниң “тәрбийәләш мәркизидә диний әсәбийлик идийәсидин қутулуп, кәспий тәрбийә алғанлиқини, шундин кейин бәхтлик турмушниң асасини яратқанлиқи” ни давраң салған.

Анализчилириниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң б д т дәк хәлқара органларниң сәһнилиригә өзлири тәрбийәлигән уйғур әмәлдарлар яки аталмиш “уйғур вәкилләр” ни чиқириши, шундақла уларниң еғизи арқилиқ хитай һөкүмитиниң образини қоғдашқа урунуши, хитайниң узундин буян давамлаштуруп кәлгән сиясий әнәниси икән.

Чикаго университетиниң тәклиплик профиссори, кишилик һоқуқ адвокати тең бяв әпәнди бу һәқтә өз қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

У мундақ деди: “хитай һөкүмитиниң мәқсити наһайити ениқ, йәни уйғурларниң еғизи арқилиқ хитай коммунист һөкүмитиниң димәкчи болған гәплирини оттуриға қойғузуш. Уларниң нәзәридә мушундақ қилғанда хәлқара җәмийәтни техиму ишәндүргили болиду. Чүнки хитай уйғурларниң еғизи арқилиқ, ‛у җайда һечқандақ бастуруш йоқ, уйғурларниң һоқуқлири капаләткә игә қилинди, уларниң турмуши бәхтлик‚ дигән гәпләрни дегүзгәндә, хәлқара җәмийәт бу гәпләргә техиму ишиниду, дәп қарайду. Бу хитай һөкүмити үзлүксиз давамлаштуруп келиватқан кона әнәнә. Илгири улар уйғурларни кәң мәйданларда уссул ойнитип, нахша ейтқузуп, сиртқи дуняниң уйғурлар һәққидики хәвәрлирини инкар қилишқа урунуп кәлгән иди.”

Дуня уйғур қурултийи иҗраийә кометтиниң муавин мудири илшат һәсән әпәнди, б д т ниң йиғинда өзлирини “уйғурларниң вәкили” дәвалған вә хитай һөкүмитиниң уйғур сияситини ақлап сөз қилған шавкәт имин, зулһаят исмайил қатарлиқларниң әмәлийәттә хитай һөкүмити узундин буян тәрбийәләп йетиштүргән қорчақ әмәлдарлар икәнликини билдүрди.

Хитай учур мәнбәлиридин мәлум болушичә, шавкәт имин 2018-йилидин буян уйғур аптонум районлуқ хәлқ қурултийи даимий комитетиниң мудири вәзиписини өтәп кәлгән. У 1990-йиллардин башлап тәдриҗи өстүрүлүп, қәдәмму-қәдәм йоқури өрлигән. Турпан шәһириниң муавин партком секритари, турпан вилайәтлик интизам тәкшүрүш кометитиниң секритари, уйғур аптонум районлуқ иттипақ кометитиниң секритари, или областлиқ парткомниң муавин секритари, уйғур аптонум районлуқ радийо-теливезийә идрисиниң башлиқи, уйғур аптонум районлуқ парткомниң даимий әзаси, бирликсәп бөлүминиң башлиқи қатарлиқ вәзипиләрдә болған.

Зулһаят исмайилму йеқинқи йиллардин буян қәдәмму-қәдәм өстүрүлүп, шинҗаң университетиниң муавин мудири, хитайдики аталмиш кишилик һоқуқ тәшкилатиниң мәсул хадимлиридин бири сүпитидә хәлқаралиқ сәһниләргә әвәтилип, хитай үчүн вәзханлиқ қилишқа башлиған. У 2017-йилидин буян хитай тәрипидин бирқанчә қетим б д т ниң кишилик һоқуқ йиғинлириға әвәтилип, хитай һөкүмитиниң уйғур сияситини ақлиған, шундақла уйғур мәҗбурий әмгигиниң мәвҗутлуқини инкар қилған.

Илшат һәсәнниң дейишичә, улар мәйли өзи халисун яки халимисун, һәр вақит хитай һөкүмитиниң сиясий тәшвиқатини қилишқа мәҗбур қорчақ әмәлдарлар икән. Һалбуки, хитай һөкүмитиниң уларға еһтияҗи қалмиғанда, әң алди билән бу хилдики кишиләр хитайниң йоқитиш нишаниға айлинидикән.

Германийәдики уйғур паалийәтчилиридин әнвәр әхмәт әпәндиму зияритимизни қобул қилди. Униң тәкитлишичә, хитай һөкүмитиниң б д т кишилик һоқуқ кеңишигә аталмиш “уйғур вәкилләр” ни әвәтип сөзлитиши, хитайниң уйғур мәсилисидә күчлүк хәлқаралиқ бесимға дуч келиватқанлиқи, уйғурларни сәһнигә чиқирип сөзлитиш арқилиқ бу бесимдин қутулмақчи болуватқанлиқини чүшәндүрүп беридикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.