Analizchilar xitayning b d t kishilik hoquq yighinigha atalmish “Uyghur wekiller” ni ewetishte soqqan chotini pash qildi

Muxbirimiz méhriban
2022.09.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Analizchilar xitayning b d t kishilik hoquq yighinigha atalmish “Uyghur wekiller” ni ewetishte soqqan chotini pash qildi Xitay hökümiti b d t kishilik hoquq kéngishining 51-nöwetlik yighinida Uyghur emeldarliri we bir qisim atalmish “Uyghur shahitlar” ni sözletken muxbirlarni kütüwélish yighinidin körünüsh. 2022-Yili 22-séntebir, jenwe, shiwétsariye.
AFP

Xitay hökümiti jenwede échiliwatqan b d t kishilik hoquq kéngishining 51-nöwetlik yighinida, Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyi da'imiy komitétining mudiri shawket iminni öz ichige alghan Uyghur emeldarliri we bir qisim atalmish “Uyghur shahitlar” ni sözletken, shundaqla rayonda “Kishilik hoquq qoghdiliwatqanliqi” heqqide lap urghan.

Igilinishiche, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 51-nöwetlik yighini 2022-yili 12-séntebirdin7-öktebirgiche dawamlishidiken. Xitay hökümiti teripidin ewetilgen Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyi da'imiy komitétining mudiri shawket imin 9-ayning 26-künidiki yighinda söz qilip, “Shinjangdiki her millet xelqining kishilik hoquqi qoghdiliwatidu” dégen.

Bu yighin mezgilide, yeni 22-séntebir küni xitay wekilliri jenwede “Shinjang Uyghur aptonom rayonidiki kishilik hoquq muweppeqiyetliri” namliq axbarat élan qilish yighini ötküzgen. Shawket imin bu yighindimu xitay hökümitining Uyghur rayonidiki siyasitini aqlighan.

Xitay hökümiti b d t kishilik hoquq kéngishining 51-nöwetlik yighinida Uyghur emeldarliri we bir qisim atalmish “Uyghur shahitlar” ni sözletken muxbirlarni kütüwélish yighinidin körünüsh. 2022-Yili 22-séntebir, jenwe, shiwétsariye.

Jenwege kélip yighin'gha qtnashqan xitay wekilliri ichide yene shinjang uniwérsitétining mu'awin mektep mudiri zulhayat ismayilmu bar bolup, u “Shinjangdiki ishchi-xizmetchilerning kishilik hoquqining qoghdiliwatqanliqi” ni ilgiri sürgen.

Ürümchidiki noghay meschitining imami möhterem shérip, xitay hökümitining rayondiki musulmanlarning “Diniy erkinlikige kapaletlik qilin'ghanliqi” heqqide sözligen. Özini qeshqerdiki yarbéshi yézisining bashliqi aygül memet dep tonushturghan Uyghur ayal, özining atalmish “Kespi terbiyilesh merkizi” diki kechürmishlirini bayan qilip ötken. U özining “Terbiyelesh merkizide diniy esebiylik idiyesidin qutulup, kespiy terbiye alghanliqini, shundin kéyin bextlik turmushning asasini yaratqanliqi” ni dawrang salghan.

Analizchilirining qarishiche, xitay hökümitining b d t dek xelq'ara organlarning sehnilirige özliri terbiyeligen Uyghur emeldarlar yaki atalmish “Uyghur wekiller” ni chiqirishi, shundaqla ularning éghizi arqiliq xitay hökümitining obrazini qoghdashqa urunushi, xitayning uzundin buyan dawamlashturup kelgen siyasiy en'enisi iken.

Chikago uniwérsitétining tekliplik profissori, kishilik hoquq adwokati téng byaw ependi bu heqte öz qarashlirini otturigha qoyup ötti.

U mundaq dédi: “Xitay hökümitining meqsiti nahayiti éniq, yeni Uyghurlarning éghizi arqiliq xitay kommunist hökümitining dimekchi bolghan geplirini otturigha qoyghuzush. Ularning nezeride mushundaq qilghanda xelq'ara jem'iyetni téximu ishendürgili bolidu. Chünki xitay Uyghurlarning éghizi arqiliq, ‛u jayda héchqandaq basturush yoq, Uyghurlarning hoquqliri kapaletke ige qilindi, ularning turmushi bextlik‚ digen geplerni dégüzgende, xelq'ara jem'iyet bu geplerge téximu ishinidu, dep qaraydu. Bu xitay hökümiti üzlüksiz dawamlashturup kéliwatqan kona en'ene. Ilgiri ular Uyghurlarni keng meydanlarda ussul oynitip, naxsha éytquzup, sirtqi dunyaning Uyghurlar heqqidiki xewerlirini inkar qilishqa urunup kelgen idi.”

Dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye kométtining mu'awin mudiri ilshat hesen ependi, b d t ning yighinda özlirini “Uyghurlarning wekili” dewalghan we xitay hökümitining Uyghur siyasitini aqlap söz qilghan shawket imin, zulhayat ismayil qatarliqlarning emeliyette xitay hökümiti uzundin buyan terbiyelep yétishtürgen qorchaq emeldarlar ikenlikini bildürdi.

Xitay uchur menbeliridin melum bolushiche, shawket imin 2018-yilidin buyan Uyghur aptonum rayonluq xelq qurultiyi da'imiy komitétining mudiri wezipisini ötep kelgen. U 1990-yillardin bashlap tedriji östürülüp, qedemmu-qedem yoquri örligen. Turpan shehirining mu'awin partkom sékritari, turpan wilayetlik intizam tekshürüsh kométitining sékritari, Uyghur aptonum rayonluq ittipaq kométitining sékritari, ili oblastliq partkomning mu'awin sékritari, Uyghur aptonum rayonluq radiyo-téliwéziye idrisining bashliqi, Uyghur aptonum rayonluq partkomning da'imiy ezasi, birliksep bölümining bashliqi qatarliq wezipilerde bolghan.

Zulhayat ismayilmu yéqinqi yillardin buyan qedemmu-qedem östürülüp, shinjang uniwérsitétining mu'awin mudiri, xitaydiki atalmish kishilik hoquq teshkilatining mes'ul xadimliridin biri süpitide xelq'araliq sehnilerge ewetilip, xitay üchün wezxanliq qilishqa bashlighan. U 2017-yilidin buyan xitay teripidin birqanche qétim b d t ning kishilik hoquq yighinlirigha ewetilip, xitay hökümitining Uyghur siyasitini aqlighan, shundaqla Uyghur mejburiy emgigining mewjutluqini inkar qilghan.

Ilshat hesenning déyishiche, ular meyli özi xalisun yaki xalimisun, her waqit xitay hökümitining siyasiy teshwiqatini qilishqa mejbur qorchaq emeldarlar iken. Halbuki, xitay hökümitining ulargha éhtiyaji qalmighanda, eng aldi bilen bu xildiki kishiler xitayning yoqitish nishanigha aylinidiken.

Gérmaniyediki Uyghur pa'aliyetchiliridin enwer exmet ependimu ziyaritimizni qobul qildi. Uning tekitlishiche, xitay hökümitining b d t kishilik hoquq kéngishige atalmish “Uyghur wekiller” ni ewetip sözlitishi, xitayning Uyghur mesiliside küchlük xelq'araliq bésimgha duch kéliwatqanliqi, Uyghurlarni sehnige chiqirip sözlitish arqiliq bu bésimdin qutulmaqchi boluwatqanliqini chüshendürüp béridiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.