Xitayning b d t kishilik hoquq kéngishige eza bolup kirgenlikige qarshi naraziliqlar dawam qilmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-10-16
Share
bdt-yighin-zali.jpg Birleshken döletler teshkilatining 75-nöwetlik omumiy yighin mezgilide bixeterlik kéngishining kirish-chiqish éghizi taratqulargha taqiwétilgen. 2020-Yili 23-séntebir. B d t bash shtabi.
AP

Xitay, rusiye, kubagha oxshash mustebit döletlerning b d t kishilik hoquq kéngishige saylinishi qarshiliqlargha seweb boldi.

13-Öktebir ötküzülgen b d t kishilik hoquq kéngishining omumiy saylimida kishilik hoquq weziyiti intayin nachar dep qaralghan xitay, rusiye, kuba qatarliq döletlermu kishilik hoquq kéngishige eza bolup saylan'ghan idi. Xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatliri we bezi gherb döletliri buni "Kishilik hoquqqa qilin'ghan haqaret" dep bahalidi we "Qarangghu bir kün" dep atidi. Buninggha qarshi nidalar bügünmu metbu'atlardin keng yer almaqta.

14-Öktebir "Firansiye awazi" élan qilghan "Xitay we rusiyening kishilik hoquq kéngishige eza bolup saylinishi yawropa parlaméntining firansiyelik ezasining shübhisini qozghidi, bu xitayning tenqidige uchridi" namliq xewiride bayan qilinishiche, firansiyede Uyghurlarni qollash, xitayning jaza lagérlirini taqash seperwerlikini qozghighan yawropa parlaméntining ezasi rafa'él glukisman ijtima'iy taratqularda bu saylamgha qattiq inkas bildürgen. U b d t ni "1 Milyondin artuq Uyghurning jaza lagérlirigha qamilishigha süküt qildi" dep eyibligen hemde xitaydek mustebit bir döletning kishilik hoquq kéngishige eza bolup saylan'ghanliqigha naraziliqini bildürgen. Xitayning firansiyediki bash elchisi buninggha jawaben "Héchqandaq dölet we héchqandaq küchning xitayning ichki ishlirigha arilishish heqqi yoq, xitaygha qarshi herqandaq urunush meghlubiyet bilen axirlishidu," dégen.

Gérmaniyediki "Süretler" géziti élan qilghan "Bu döletler kishilik hoquq heqqide höküm chiqiralamdu?" namliq uzun hejimlik maqalida b d t kishilik hoquq kéngishige saylan'ghan xitay we rusiye heqqide etrapliq toxtalghan. Maqale rusiyediki kishilik hoquq depsendichilikige uchrighan siyasiy aktiplarni ziyaret qilish bilen birge xitayning jaza lagérlirida yétip chiqqan térik shahit sayragül sawutbaynimu ziyaret qilip, 1 milyondin artuq Uyghurni paji'elik teqdirge giriptar qiliwatqan xitayning bu orun'gha kirishke salahiyiti yoqluqini ipadiligen.

Maqalida sayragül sawutbayning chongaytilghan süriti bilen qoshup, munu sözliri neqil qilip bérilgen: "Xitay hakimiyiti manga oxshash milyonlighan insanlarni özliri qurghan yoqitish sistémisi üchün qurban qilmaqta. Xitay hakimiyitige oxshash milyonlighan insanlarni lagérlargha solap, ularning kishilik heq-hoquqlirini éghir derijide depsende qiliwatqan döletlerning b d t kishilik hoquq kéngishidin orun élish hoquqi bolmasliqi kérek, belki xelq'ara jem'iyet xitayni bu orundin siqip chiqirip, yétim qaldurushi lazim."

Hazir shiwétsiyede siyasiy panahliq tilep turuwatqan sayragül sawutbay bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanda, xitayning b d t kishilik hoquq kéngishige eza bolup kirgenlikige qarshi naraziliqlirini her türlük metbu'atlargha bayan qilip kéliwatqanliqini eskertti.

"Frankfurt mejmu'esi" gézitining bu xususta élan qilghan "Dunyaning baghchisi öchkilerge tolup ketti" namliq maqalisi yene qanchilik Uyghur jaza lagérlirigha qamalsa, andin dunya bu heqte yekün chiqiridu?" dégen jümle bilen bashlan'ghan bolup, xitayning b d t kishilik hoquq kéngishidin orun élishi seweblik b d t ning nurghunlighan qararlarni alalmaywatqanliqi, xitayning jinayetliri üchün jazagha tartilmaywatqanliqi, b d t Uyghurlar toghrisida bir qarargha kelgüche bolghan ariliqta, yene sansizlighan Uyghurning xitayning piraktika qilidighan tejribe buyumigha aylinip bolidighanliqi ilgiri sürülgen.

Her yili ötküzülidighan b d t kishilik hoquq kéngishining yighinlirida we her 3 yilda bir qétim ötküzülidighan b d t kishilik hoquq kéngishining "Döletlerning kishilik hoquq weziyitini közdin köchürüsh omumiy yighini" da Uyghurlar mesilisini küntertipke kirgüzüp kéliwatqan d u q re'isi dolqun eysa ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning b d t kishilik hoquq kéngishidin orun igilishining Uyghur dewasi üchün paydisiz ikenlikini tilgha aldi. Uning bildürüshiche, xitay hakimiyiti uning b d t diki pa'aliyetlirini cheklesh üchün uzun yillardin buyan izchil térishchanliq körsitip kelmekte iken.

Uchurlarda bayan qilinishiche, b d t kishilik hoquq kéngishining omumiy saylimi her 3 yilda bir qétim ötküzülidighan bolup, bu qétimqi saylamgha 191 dölet awaz qatnashturghan. 2009-Yili 167 awazgha, 2013-yili 176 awazgha, 2016-yili 180 awazgha érishken xitay döliti bu qétim aran 139 awazgha érishken. Aldinqi qétimqigha sélishturghanda, xitaygha bu qétim 22 pirsent bélet az tashlan'ghan.

Kishilik hoquq organlirining qarishiche, gerche bu qétimqi saylamda xitaygha oxshash bir qisim mustebit döletler kishilik hoquq kéngishige yene saylan'ghan bolsimu, emma xitayning aldinqi qétimqigha qarighanda 41 awazdin mehrum qélishi zor ilgirilesh hemde xitay üchün éghir zerbe hésablinidiken. Buning üchün ilgiri kishilik hoquqni közitish teshkilati bashchiliqida 400 din artuq xelq'araliq organlar élan qilghan "Xitaygha b d t kishilik hoquq kéngishidin orun bermeslik" toghrisidiki birleshme chaqiriqlar we yéqinda d u q bashchiliqida 70 tin artuq Uyghur teshkilati élan qilghan "Xitayni b d t kishilik hoquq kéngishige kirgüzmeslik" toghrisidiki chaqiriqlarningmu melum derijide roli bolghan bolushi mumkin iken.

Melum bolghinidek, aldinqi ayda ötküzülgen b d t kishilik hoquq kéngishining 45-nöwetlik omumiy yighinidimu xitayning kishilik hoquq weziyitini tenqidlep, Uyghurlarni qollighan döletlerning sani ilgiriki 23 din halqip 39 gha yetken, eksiche xitayni qollaydighan döletlerning sani arqigha chékinishke bashlighan, ilgiri xitayni qollighan özbékistan, qirghizistanlar bu qétim xitay terepte turmighan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet