Б д т кишилик һоқуқ алий кеңишиниң 50-қетимлиқ йиғинида 47 дөләт хитайни әйбләш баянатиға имза қойған

Мухбиримиз җәвлан
2022.06.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Б д т кишилик һоқуқ алий кеңишиниң 50-қетимлиқ йиғинида 47 дөләт хитайни әйбләш баянатиға имза қойған Б д т кишилик һоқуқ алий кеңишиниң 50-қетимлиқ йиғинида голландийәниң б д т турушлуқ баш әлчиси паул беккерс (Paul Bekkers) 47 дөләткә вакалитән сөз қилмақта. 2022-Йили 14-июн.
Paul Bekkers Twitter hésabatidin élin’ghan

14-Июн күни бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий кеңишиниң 50-қетимлиқ йиғини җәнвәдә өткүзүлгән. Бу йиғинда 47 дөләт хитайниң уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини әйбләш баянатиға имза қойған һәмдә б д т кишилик һоқуқ алий комиссарини уйғур райони һәққидики кишилик һоқуқ доклатини елан қилишқа чақирған.

Б д т кишилик һоқуқ алий кеңишиниң 50-қетимлиқ йиғинида голландийәниң б д т турушлуқ баш әлчиси паул беккерс (Paul Bekkers) 47 дөләткә вакалитән сөзгә чиқип, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачилетқа хитабән мундақ дегән:

“биз шинҗаң уйғур аптоном районидики кишилик һоқуқ әһвалиға давамлиқ һәм күчлүк рәвиштә диққәт қиливатимиз. Әтраплиқ тәкшүрүп тәтқиқ қилишлар вә ишәнчлик доклатлар шуни көрсәттики, бир милйондин көп инсан халиғанчә тутқун қилинған. Униңдин башқа, у райондики уйғур вә башқа милләтләр тәқип вә назарәт астиға елинған, хорланған; уйғурларниң мәдәнийити, уларниң әқәллий әркинлики, җүмлидин диний етиқад әркинлики чәкләнгән. Биз йәнә йәрлик һөкүмәт сақчилириниң инсан қелипидин чиққан қийин-қистақ җазалири, аялларни мәҗбурий туғмас қилиш, басқунчилиқ, мәҗбурий әмгәк, балиларни ата-анисидин айриветиш һәққидики доклатларға диққәт қиливатимиз.”

У йәнә мундақ дегән: “биз хитайниң бу мәсилиләргә җиддий қарап, ирқий кәмситишни түгитиш комитети 2018-йилдин башлап әмәл қилишни тәләп қилған шинҗаң һәққидики 8 түрлүк тәклипини иҗра қилишқа, җүмлидин уйғур мусулманлири вә башқа аз санлиқ милләт кишилирини халиғанчә тутқун қилишни тохтитишқа чақиримиз.

Биз йәнә хитайни қанунға толуқ һөрмәт қилишқа, кишилик һоқуқни қоғдашқа мунасивәтлик дөләт қануни вә хәлқара қанунға риайә қилишқа, шуниңдәк ‛пуқраларниң кишилик һоқуқи вә сиясий һоқуқи хәлқара әһдинамиси‚ ни тәстиқлашқа чақиримиз. Униңдин башқа биз хитай һөкүмитини мустәқил тәкшүргүчиләрни шинҗаңда тосқунсиз вә үнүмлүк паалийәт қилиш пурсити беришкә чақиримиз. Биз йәнә шинҗаңдики вәзийәтниң еғирлиқини нәзәрдә тутуп, һәр қандақ дөләтни уйғурларни хитайға қайтурмаслиққа чақиримиз.

Әң ахирида, биз сизниң йеқинда хитайға вә шинҗаңға берип зиярәт қилғиниңизға, хитай һөкүмити билән кишилик һоқуқ мәсилиси үстидә сөһбәтләшкиниңизгә вә 5-айниң 28-күни баянат елан қилғиниңизға рәһмәт ейтимиз. Биз бу тәкшүрүш һәққидики техиму көп тәпсилатларға, җүмлидин хитай һөкүмитиниң бу зиярәткә чәклимә қоюши, йәни сиз барған җай вә учрашқан адәмләргә қоюлған чәклимиләргә қизиқиватимиз.

Кишилик һоқуқ алий комиссари ханим, сиз 48-қетимлиқ кишилик һоқуқ алий кеңиши йиғинида шинҗаңдики кишилк һоқуқ доклатини елан қилидиғанлиқини җакарлиғанидиңиз. Әмди сиз бу кеңәшкә уни қачан елан қилидиғанлиқиңиз һәққидә ениқ учур берәләмсиз?”

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири мәсули софи ричардсон ханим мишел бачилетниң бу доклатни елан қилишиға гуман билән қарайдиғанлиқини билдүрүп мундақ деди:

“б д т кишилик һоқуқ алий комиссари вәзипә муддити тошуштин илгири бу доклатни елан қилидиғанлиқини ейтти. Бу бәлким авғуст яки сентәбир айлирида болуши мумкин. Биз һәқиқәтән униң бу доклатни елан қиливетишини үмид қилимиз. Әмма у бу доклатни елан қилидиғанлиқини икки қетим җакарлиған болсиму, әмма елан қилмиғаниди. Биз уни бу қетимму шундақ қиламдикин дәп гуман қилимиз. Әмма б д т кишилик һоқуқ ишханисиң бу доклатини аңлаш наһайити муһим, чүнки бу доклатта кишилик һоқуқни тәкшүрүш ишханиси уйғур вә башқа түркий хәлқләргә елип берилған инсанийәткә қарши җинайәтләрни баһалайду”.

Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса мишел бачелетниң бу ахириқи қетимлиқ вәзипә өтәш муддитидә у доклатни елан қиливетишини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Бу йиғинда хитайниң җинайитини әйбләп аваз бәргән дөләтләргә исраилийә вә африқадики либерийә, есватини қатарлиқ бир нәччә дөләт қетилған.

Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса хитайни әйбләшкә қетилған дөләтләргә “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” ниң тәсир көрсәткән болуши мумкинликини билдүрди.

Хитайниң б д т да турушлуқ баш әлчиси җен шү бу бирләшмә баянатқа имза қойған голландийә вә башқа дөләтләргә қарши инкас билдүрүп: “биз бу әйбләшләрни қәтий рәт қилимиз, шинҗаң тоғрисидики доклат елан қилинмаслиқи керәк” дегән. Русийә, шималий корийә, пакистан, венсуила қатарлиқ дөләтләр йәнила хитай тәрәптә турған.

“ерусалим почтиси” гезитиниң хәвәр беришичә, исраилийә бу йил иккинчи қетим бундақ бирләшмә баянатқа имза қойған. Өткән йил америка вә явропадики көплигән дөләтләрниң қоллиши билән канада баш болуп, хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини әйбләйдиған тәшәббуснамә елан қилған болса, бу йил голландийә баш болуп, бирләшмә баянат елан қилған. Голландийә әлчиси бу бирләшмә баянатта “уйғур мусулманлири хорлаш” дегән ибарини ишләткән, “ирқий қирғинчилиқ” дегән сөзни қолланмиған.

Баш шитаби җәнвәгә җайлашқан б д т кишилик һоқуқ алий кеңиши бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң муһим фонкисйәлик тармиқи болуп, пүтүн дунядики кишилик һоқуқни қоғдаш вә уни илгири сүрүш вәзиписини ада қилидикән. Бу кеңәшкә һәр қайси дөләтләрдин 47 нәпәр вәкил сайлинидикән вә 3 йил вәзипә өтәйдикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт