Белгийә парламент әзалири белгийә һөкүмитини уйғурлар мәсилисидә “ирқий қирғинчилиқ” дәп елан қилишқа чақирди

Мухбиримиз нуриман
2021.02.12
Белгийә парламент әзалири белгийә һөкүмитини уйғурлар мәсилисидә “ирқий қирғинчилиқ” дәп елан қилишқа чақирди Явропа парламентида йиғин ечиливатқан көрүнүш. 2020-Йили 1-өктәбир, белгийә.
REUTERS

11-Феврал белгийә йишиллар патийәсиниң парламент әзалиридин самуил коголати вә воутер ди вирәндт қатарлиқлар фирансуз вә голланд тилида “хитай һакимийититиниң уйғур районида йүргүзүватқан зулумлирини һәл қилиш чариси” дегән темида 35 бәтлик доклат тәйярлап парламенитта тонуштурған. Улар уйғурлар дуч келиватқан “ирқий қирғинчилиқ” мәсилисини тәпсилий чүшәндүрүш арқилиқ билгийә һөкүмитини хитай һакимийитиниң уйғурларға йүргүзүватқан зулумини “ирқий қирғинчилиқ” дәп елан қилишқа, явропа иттипақи билән хитай арисидики сода келишимгә қарши чиқишқа чақирған.

Белгийә парламент әзалири бу чақириқини дуня уйғур қурултийиниң вәкиллири билән бирлишип язған болуп, уйғурларниң нөвәттә миллий вә диний кимлики түпәйлидин мисли көрүлмигән зулумға учраватқанлиқи, хитай һакимийити тәрипидин бир пүтүн милләт сүпитидә йоқитиш нишани болуватқанлиқи дәлил-испатлар билән оттуриға қоюлған.

Бу чақириқта хитайниң уйғур аяллирини мәҗбурий туғмас қилиш арқилиқ уйғурларниң туғулуш нисбитини қаттиқ контрол қилиши, уйғур балилирини ата-анисидин айрип йитимханиларға, ятақлиқ мәктәпләргә орунлаштуруши қатарлиқ амилларниң “ирқий қирғинчилиқ” ниң типик бәлгиси икәнликини тәкитлигән.

Чақириқта йәнә уйғурларниң мәҗбурий әмгәккә селиниш мәсилиси оттуриға қоюлған болуп, белгийә һөкүмитиниң бу мәсилигә җиддий қарап, уйғур мәҗбурий әмгәк күчи арқилиқ ишләпчиқирилған таварларни импорт қилишни чәкләшни тәләп қилған.

Бу чақириқни парламенитта тонуштурған парламент әзаси самуил коголати әпәнди зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “2016-йилидин башлап хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастуруши күнсайин еғирлашти. Буниңға аит нурғунлиған һөҗҗәтләр вә доклатлар ашкариланди. Йеқинда BBC агентлиқиниң лагерлардики аялларниң коллектип вә системилиқ басқунчилиққа учрайдиғанлиқи һәққидики хәвәр кәң тарқалғандин кейин, хәлқ арисида зор ғулғула пәйда қилди. Йишиллар партийәси уйғурлар учраватқан бу һәқсизлиққа қарши турушни вәзипимиз дәп қаридуқ вә тәвәккүл қилип бу чақириқини оттуриға қойдуқ. Парламентта сани аз болсиму, әмма ашу зулумға учраватқан хәлқни қоғдашни һәмдә һәрикәткә өтүшни зөрүрлүкини һес қилған парламенит әзалири бар.”

У йәнә мундақ деди: “растини ейтқанда, парламентта бу чақириқниң қоллашқа еришиши, қобул қилиниши вә мақуллиниши асанға тохтимайду. Чүнки хитайдин келидиған бисим вә белгийә һөкүмити йүзлинидиған хәтәр наһайити чоң болиду. Шуңа һәрқайси патийәләрниң парламент әзалириға бу әһвални чүшәндүрүш үчүн наһайити узун вақит вә тиришчанлиқ кетиду. Хәлқ арисда хитайда бир ишларниң хата болуватқанлиқини чүшәнгән виҗданлиқ кишләр көпәйди. Шуңа мән үмидвар. Ишинимәнки, хәлқниң авази парламент әзалириға тәсир қилиду. ялғуз белгийәла әмәс, кәлгүсидики бир қанчә һәптә ичидә башқа дөләтләрниму сепимизгә қошулиду, дәп қараймән.”

Фирансийәдики уйғур институтиниң башлиқи дилнур рәйһан ханим америка хитайниң уйғурларға қаратқан зулумлирини “ирқий қирғинчилиқ” дәп елан қилғандин кейин, әнглийә, фирансийә қатарлиқ дөләтләрдә тәклип-лайиһәләрниң сунулғанлиқини, явропа дөләтлиридиму бир долқунниң қозғиливатқанлиқни билдүрди.

Дуня уйғур қурултийи 11-феврал мәхсус баянат елан қилип, белгийә авам палатасида парламент әзалириниң уйғурларни қоллаш вә қоғдаш үчүн сунған тәклип лайиһәсини алқишлиди. Дуня қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди баянатта мундақ дегән: “явропа иттипақи вә униңға әза дөләтләрниң хитай һакимийитиниң уйғурларға қаритилған җинайитини ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп етирап қилидиған пәйт кәлди. Мән белгийә һөкүмитиниң ‛уйғур қирғинчилиқи‚ ни рәсмий етирап қилишни вә конкрет һәрикәт қоллинишини үмид қилимән.”

Самуил коголати әпәндиниң билдүрүшичә, бу тәклип-лайиһә парламетта наһайити яхши тонуштурулған. Йеқинқи бир мәзгил ичидә авазға қоюшни пиланлаветипту. Улар дуня уйғур қурултийи вә белгийә уйғур җәмийити билән йеқин һәмкарлиқ орнатқан болуп, белгийә паламенитида зиянкәшликкә учриған уйғурларни парламентта гуваһлиқ беришкә орунлаштуридикән.

Белгийә уйғур җәмийитиниң аммиви мунасивәт вә тәшвиқат ишлириға мәсул хадими әкбәр турсун әпәнди белгийәдә болуватқан бу тәрәққиятлар һәққидә мәлумат берип, мундақ деди: “самуил коголати әпәнди билән 2019-йилдин башлап алақилишип келиватимиз. Хитай белгийәдә тәтүр тәшвиқатлирини давам қиливатқан болсиму, әмма давайимиз һәқлиқ болғачқа йешлилар партийәси бу һәқлиқ давани қоллиди.”

Мәлум болушичә, хитайниң белгийәдә турушлуқ әлчиханиси өзиниң тор бетидә, уйғурларниң яхши яшаватқанлиқи, йешиллар партийәси ейтқандәк ‛ирқий қирғинчлиқ‚ ниң йоқлуқи һәққидә баянат бәргән. Хитай әлчиханиси йәнә белгийә һөкүмитигә хәт йезип, уйғур мәсилисиниң белгийә парламентида муназирә қилинмаслиқи һәққидә бесим ишләткән.

Самуил коголати әпәнди бу һәқтә мундақ деди: “белгийәдики хитай әлчиханисидин кәлгән бу күчлүк инкасқа һәйран қалмидуқ. Әлчихана парламентқа хәт йезип, паламенитта уйғурлар һәққидики тәклип лайиһәниң қобул қилинмаслиқини тәләп қилған. Бизни чөчүткини хитайға охшаш үчинҗи бир дөләтниң белгийәдәк демократик дөләтниң парламентида немиләрни муназирә қилидиғанлиқиға арилишалиши вә бир қисим парламент әзалириниң буниңға инкас билдүрмәслики. Лекин биз хәлқтин вә бир қисим муһим парламент әзалириниң қоллишиға ериштуқ. Мениңчә, уйғурлар учраватқан зулумға қилиниватқан сүкүтни бузушниң, әмәлий һәрикәт қилишниң замани кәлди.”

Самуил коголати әпәнди белгийә һөкүмитидин наһайити үмдвар болуп, ахирида мунуларни қошумчә қилди: “һаман бир күни, қанчә балдур болса шунчә яхши, белгийә бу тәклип лайиһәси рәсми қобул қилиду вә хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан бастурушини ‛ирқий қирғинчилиқ‚ җинайти дәп рәсми етирап қилиду.”

Гәрчә америка ташқий ишлар министирлиқи вә канада парламенти хитай һакимийити уйғурларға “ирқий қирғинчилиқ” йүргүзиватиду дәп елан қилған болсиму, әмма һазирғичә һечбир явропа дөлити уларниң қарариға әгәшмигән. Әгәр белгийә парламенитида сунулған бу лайиһә мувәппиқийәт қазанса, белгийә уйғур мәсилиси бойичә “ирқий қирғинчилиқ” ни елан қилишта америка һөкүмитигә әгишип маңған тунҗи явропа дөлити болуп қалидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.