Baydén bilen shi jinpingning hindunéziyediki uchrishishida ixtilaptiki mesililer hel bolmighan

Muxbirimiz jewlan
2022.11.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
biden-shi-2022-bali-arili.jpg Amérika prézidénti jow baydén bilen xitay re'isi shi jinping hindonéziyede échilghan G20 yighinida körüshti. 2022-Yili 14-noyabir, bali arili.
Reuters

Amérika prézidénti jow baydén bilen xitay re'isi shi jinping 14-noyabir küni hindonéziyening bali arilida üch sa'et söhbetleshken, bu ularning ikki döletning bir nechche yildin béri dawam qilip kéliwatqan jiddiy sürkilishidin kéyin tunji qétim yüzturane söhbetlishishi hésablinidiken. Bu söhbette ular öz'ara yariship qélish keypiyatini saqlighan bolsimu, teywen mesiliside yenila birlikke kélelmigen.

Radiyomiz muxbirining neq meydandin bergen xewirige qarighanda, ikki terep dölet bashliqliri amérika bilen xitayning arisida dawamlishiwatqan istratégiyelik riqabetning axir bérip toqunushqa aylinip kétishining aldini élishning lazimliqini tekitligen.

Hindonéziye sahibxanliq qiliwatqan “20Dölet bashliqliri yighini” harpisida, jow baydén bilen shi jinpingning söhbiti bashlinip uzun ötmeyla shi jinping: “Dunya bir acha yolning éghizigha keldi. Qaysi yaqqa mangimiz, buninggha bizla emes pütün dunya köngül bölüwatidu. Xelq'ara jem'iyet xitay bilen amérikaning öz'ara munasiwetni yaxshi bir terep qilishini ümid qilidu” dégen.

Shi jinping yene ikki döletning siyasiy we iqtisadiy tüzülmisi otturisida perq barliqini, amérikaning kapitalizm bilen, xitayning sotsiyalizm bilen shughullinidighanliqini éytqandin kéyin, mundaq dégen: “Xitay bilen amérikaning bu perqni tonup yétip, uninggha hörmet qilish arqiliq öz-ara maslishishi nahayiti muhim. Dunya nahayiti keng, u xitay bilen amérikaning tereqqiyati we ortaq güllinishini sighduralaydu” dégen.

“Nyu-york waqit géziti”, “Washin'gton pochtisi” qatarliq dangliq taratqular jow baydénning shi jinping bilen körüshüsh arqiliq ixtilaplarni azaytip, xitay bilen kelgüside chong toqunushning aldini élish yolliri üstide izdinidighanliqi we pikir almashturidighanliqini körsetken.

Jow baydén yighindin kéyin ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida amérikaning  xitay bilen dawamliq keskin riqabetlishidighanliqini éytqan,  emma “Bu riqabet toqunushqa aylinip qalmasliqi kérek,  men yéngi soghuq munasiwetler urushining bolmasliqigha qet'iy ishinimen, amérika bilen xitay riqabetni choqum mes'uliyetchanliq bilen idare qilip, ochuq alaqe yolini saqlishi kérek. Ular yene birlikte tiriship, dölet halqighan xirisni hel qilishi kérek, chünki xelq'ara jem'iyet buni ümid qilidu” dégen.

Amérikadiki siyasiy analizchi andérs kor bu qétimliq uchrishish heqqide radiyomizgha yollighan inkasida mundaq deydu: “Bu mezgilde jow baydén bilen shi jinpingning uchrishishi bir xataliq, chünki xitay aliburun amérika we bashqa démokratik döletlerning muressesiz düshmini ikenlikini ispatlap boldi. Biz teywen armiyesini yadro qoralgha ige küchlük armiye qilip qurup chiqip, qiyin ehwaldiki bu aralning démokratiyesini qoghdash üchün qedem élishimiz kérek bolghan ehwalda, bu uchrishish eksiche ajizliqni ipadilep qoydi. Biz choqum teywen'ge bergen wedimiz we iradimizni körsitishimiz kérek. Bolmisa xitay bizni ajiz körüp, teywen'ge hujum qilishi, bizning ittipaqdashlirimizmu bizge ishenmesliki mumkin”.   

Bu söhbette jow baydén bilen shi jinping her ikkisi amérika bilen xitay halqip kételmeydighan ixtilapliq mesililer heqqide pikirlirini otturigha qoyghan.

Aqsarayning bildürüshiche, jow baydén xitayning xongkong puqralirigha, Uyghur rayoni we tibettiki az sanliq milletlerge élip barghan qilmishliri we kishilik hoquq depsendichilikige bolghan endishisini otturigha qoyghan.

Istratégiye mutexessisi, doktor erkin ekrem amérika bilen xitay otturisidiki ziddiyetlik mesilining dölet bashliqlirining bir qétimliq uchrishishi bilenla hel bolidighan mesile emeslikini otturigha qoydi.  

Teywen uzundin buyan amérika bilen xitay otturisidiki sezgür nuqta bolup kelgen. Shi jinping bu qétimmu teywenning ezeldin xitayning ayrilmas bir qismi ikenlikini, teywenning chong quruqluq bilen birlishishining bashqa dölet arilishalmaydighan ichkiy ish ikenlikini tekitligen. U teywenni “Xitayning yadroluq menpe'eti”, “Amérika-xitay munasiwitide atlap ötkili bolmaydighan qizil siziq” dep teswirligen hemde amérika rehberlirini teywenning musteqilliqini qollimasliq wediside ching turushqa chaqirghan.

Radiyomiz muxbirining igilishiche, jow baydén muxbirgha qilghan sözide “Xitay teywen'ge hujum qilmaqchi boluwatidu” dep oylimighanliqini, emma xitayning teywen we uning etrapidiki döletlerning tinchliqi we muqimliqigha tehdit sélip, dunyawi tereqqiyatqa qarshi yönilishte heriket qiliwatqanliqigha qarshi turidighanliqini bildürgen.

Amérikadiki siyasiy analizchi gordon chang prézidént jow baydén bilen shi jinpingning bu qétimliq uchrishishining peqet toqunushni arqigha sürüsh ikenlikini bildürüp mundaq dédi: “Prézidént jow baydén bilen xitay hökümdari shi jinpingning bu qétimliq söhbiti amérika bilen xitayning munasiwitining yaxshilinidighanliqidin dérek bermeydu, belki ikki döletning tüp ixtilaplirini hel qilishning arqigha sürülgenlikini bildüridu. Amérika xitay bilen söhbet ötküzgen chaghdila xitay hökümiti xeterlik qilmishlirini dawam qilidu. Eger biz xitaygha bésim qilishni kücheytsek ehwal yaxshilinidu. Xitay bu söhbet arqiliq amérikaning küchlük tedbir qollinishini arqigha sürüp, özining yirginishlik qilmishlirini dawamlashturush meqsitige yetmekchi. Shuni bilishimiz kérekki, yaxshi munasiwetning dostane munasiwet bolushi natayin, yaxshi munasiwette sen telep qilghan'gha érisheleysen. Xitaylar buni yaxshi bilidu, bizmu bilishimiz kérek”.

Doktor erkin ekremning qarishiche, shi jinping xitay iqtisadini qutquzup,  özining kéyinki gherizini emelge ashurush üchün, bu qétimliq söhbette amérika bilen munasiwetni yaxshilimaqchi bolghan.  

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.