“Bingtu'en rohi”: “Yuqiri süpetlik tereqqiyat” tin parchilap idare qilishqiche

Muxbirimiz eziz
2023.04.25
bingtuan-beijing-korgezme.jpg Xitayning dölet bashqurushidiki shinjang ishlepchiqirish we qurulush armiyesi(bingtu'en) ning xelq'ara soda yermenkisidiki körgezme orni. 2022-Yili 1-séntebir, béyjing.
AP

Xitay hökümiti oxshash bolmighan sorunlarda özlirining Uyghurlargha “Alahide étibar qilish siyasiti” boyiche mu'amile qiliwatqanliqini tekitlep kéliwatqan bolup, herqachan buninggha misal teriqiside Uyghurlarning “Aptonomiye” hoquqidin behrimen boluwatqanliqini tilgha alidu. Halbuki Uyghurshunas alimlardin proféssor gardnér bowingdon (Gardner Bovingdon) buningdin 20 yilche ilgiri élan qilghan “Shinjangdiki aptonomiye: xitay milletchilikining xojayinliqi we Uyghurlarning naraziliqi” namliq esiride Uyghur diyaridiki aptonomiyening heqiqiy mahiyitini bekmu tepsiliy sherhlep bergen. Shundaqla Uyghurlarning “Aptonomiye” namida ikkinchi derijilik puqragha aylinip qélishi tüpeylidin bu rayonda bir ortaq naraziliqning bash kötürgenlikini otturigha qoyghan.

Bu toghrisida radiyomizning ziyaritini qobul qilghan gérmaniyelik muxbir matiyas bolin'gér (Mathias Bolinger) shu waqittila xitay hökümitining bingtu'en sistémisini qurup chiqishining emeliyette “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” namida tesis qilin'ghan pewqul'adde sistémini iskenjige élish ikenlikini alahide körsetken. Uning qarishiche, xitay hökümiti eyni waqitta Uyghur diyarida ikki qat chember sheklide sistéma berpa qilip chiqqan bolup, Uyghurlar ichki chemberge, xitaylar tashqi chemberge orunlashturulghan hemde shu arqiliq pütkül Uyghur jem'iyitini “Shalang sépil” sheklide orap chiqqan. Shu sewebtinmu bingtu'enler pütünley Uyghurlar topliship orunlashqan jaylargha qorshaw sheklide makanlashturulghan. Buning bilen shu waqitta tashqi dunyagha “Sherqiy türkistan” dep biliniwatqan bu rayon chong jehette ikki parchigha bölüp tashlan'ghan.

Xitay hökümiti bashqurushidiki “Tengritagh tori” ning 19-apréldiki xewiride éytilishiche, shu küni ghulja shehiride “Shimaliy shinjangni yuqiri süpette tereqqiy qildurush” neq meydan yighini chaqirilghan. Yighinda Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingruy “Shi jinpingning yéngi dewridiki xitayche alahidilikke ige sotsiyalizm qurush idiyesini chongqur öginish hemde shi jinpingning yuqiri süpetlik tereqqiyat heqqidiki muhim körsetmilirini ijra qilish” üchün “Shimaliy shinjang rayonini yuqiri süpette tereqqiy qildurushta téximu zor bösüshni emelge ashurush lazim” dégen bash wezipini otturigha qoyghan. Buning bilen bu bash nishanning emeliyette shi jinpingning körsetmisi ikenliki wasitilik halda eskertilgen.

Xitay hökümiti yéqinqi mezgillerde tekitlep kéliwatqan “Bingtu'en bilen yerlikni birleshtürüsh” heqqidiki sho'arlar bu qétimqi yighinda janliq namayan qilin'ghan. Xewerde éytilishiche, bu qétimqi yighin'gha özige xas mukemmel hakimiyet sistémisigha ige bolghan asasliq bingtu'enlerning kattiwashliri ili, altay, chöchek, börtala qatarliq wilayet-sheherlerning rehberliri bilen birlikte qatnashqan. Yighinda nuqtiliq halda “Yuqiri süpetlik tereqqiyat” ni téximu ünümlük emelge ashurush üchün rayonlargha ayrip tereqqiy qildurushning muhimliqi, buningda körülgen mesililerni tézdin bayqash hem hel qilishqa qolay bolidighanliqi tekitlen'gen. Buning üchün “Ürümchi-qaramay-sanji rayoni”, “Jenubiy shinjang rayoni”, “Sherqiy shinjang rayoni” we “Shimaliy shinjang rayoni” dégendek töt rayon'gha ayrighan asasta yéza igiliki, su bayliqi, chégra éghizliri, muhim qatnash tügünlirini ching tutqan halda “Yuqiri süpetlik tereqqiyat” ta téximu zor emili ünümni qolgha keltürüsh chaqiriqi otturigha qoyulghan. Bu xildiki “Bölüp idare qilish” usuli toghrisida söz bolghanda jorjtawn uniwérsitétining proféssori jéymis milward buningdiki bezi nazuk nuqtilar heqqide toxtilip mundaq deydu.

Jéymis milward: “Emeliy jehettin alghanda xitay hökümiti özlirining shinjangdiki mustemlikichilik hökümranliqini ikki xil shekilde niqablap kéliwatidu. Biri, ‛tereqqiyat‚ namidiki teshwiqat bolsa yene biri bölüp idare qilish uslubidur. ‛tereqqiyat‚ ishqa ashsa xitayning bu rayonni idare qilishigha kéreklik rasxoti aziyidu. Adette bu rayonda ‛tereqqiyat‚ heqqide söz bolghanda buning tarixi az dégendimu 1950-yillardila bashlinip bolghan. Eng yéqinqisini alsaq 2000-yili otturigha qoyulghan ‛gherbiy qisimni keng kölemde échish‚ sho'arimu bir qétimliq ‛zor tereqqiyat‚ süpitide bashlan'ghan. Buningda ashu rayonning bayliqi qézilidu we zor kölemde xitay ölkilirige toshulidu. Buning üchün aldi bilen bayliq toshushqa lazimliq bolghan birinchi amil qatarida yol yasilidu. Buning bilen qarimaqqa yéngi bir tereqqiyatning menzirisi namayan bolidu. ‛bölüp idare qilish‚qa kelsek buning shekli köp qétim otturigha chiqqan. Mesilen, xitaydiki milletlerni 56 ge ayrish, herqaysi rayonlarni aptonomiyege ayrish dégenler birdek buning tipik misalliri. Buningda xitay hökümiti qarimaqqa köp xilliqqa yol qoyghandek körünsimu, buning arqisigha uzun mezgillik assimilyatsiye yoshurunup kelgen. Mustemlikichilikning bu xil hökümranliq uslubida herqachan tereqqiyat bilen bölüp idare qilish bir-birini toluqlap kélidu.”

Xewerde éytilishiche, xitay hökümitining bu xildiki “Yuqiri süpette tereqqiy qildurush” istratégiyesi heqqide söz qilghan ma shingruy yighinda “Shimaliy shinjang rayonining énérgiye bayliqi mol, sheher nopusi we kesiplerning yürüshüp méngish iqtidari küchlük. Bolupmu ‛yipek yoli iqtisad belwéghi qurulushi‚ni kücheytish we gherbke kéngeytishte muhim ewzellikke ige” dégen. Emma musteqil siyasiy analizchi ilshat hesenning qarishiche, buningda téximu köp yoshurun meqsedler bolup, xitay hökümitining bu xildiki “Shimaliy shinjangni nuqtiliq halda tereqqiy qildurush” sho'ari bezi tarixiy we ijtima'iy hadisiler bilen zich baghlinip ketken.

Xitay hökümitining bu xildiki “Shimaliy shinjang istratégiyesi” ning jan tomuri xitay nopusining yerlik xelqtin mutleq éship kétishini emelge ashurush bolup, lagérshunas alimlardin adryan zénz buning hazir tarim wadisigha kéngiyish aldida turuwatqan bir zor qurulush boluwatqanliqini tekitligen idi. Buningda “Nopusni elalashturush” dégen namda köchürüp kélin'gen xitay nopusining nisbiti héch bolmighanda yerlik xelq bolghan Uyghurlar bilen barawer nisbetke yetküzüsh bash nishan bolup, xitay hökümitining her derijilik emeldarliri xitay nopusi mutleq üstünlükni igiligen shimaldiki weziyetni jenubqa kéngeytishni ashkara otturigha qoyghan. Bu hal öz nöwitide xitayning bu xildiki “Bölüp idare qilish” istratégiyesi üchün biwasite paydiliq shara'it hazirlaydu. Bu heqte söz bolghanda ilshat hesen buningdiki bezi achquchluq amillar heqqide toxtilip ötti.

Xitay hökümiti izchil halda Uyghur diyarini xitay dölitining ajralmas terkibi qismigha aylanduruwétish urunushidin wazkechmigen bolup, proféssor jéymis milwardning qarishiche buhal ching impériyesi dewridin tartip xitay xelq jumhuriyiti qurulghiche bolghan dewrde özgermestin dawam qilghan. Buningda xitay hökümiti bingtu'en sistémisi arqiliq bu xil “Yughurulup kétish” ning maddiy shara'itini hazirlighan bolup, bu hal izchil türde hazirmu “Tereqqiyat” namida mewjut bolup kelgen. Bu hal qarimaqqa rastinila tereqqiyattek körünsimu, emma buningda axirqi hésabta tereqqiy qilidighanlar bashqa rayonlar bolup chiqidu.

Jéymis milward: “Qaraydighan bolsaq xitay hökümiti 2010-yilidin tartip ‛tereqqiyatqa nishanliq yardem bérish‚ dégen namda xitaydiki 19 ölke we sheherni tallap shinjangdiki herqaysi wilayet-sheherler bilen jüplep qoydi. Buningda xitay merkiziy hökümiti bu rayonni idare qilishqa biwasite xirajet ajratmastin ashu ölkilerning maliyesidin kichikkine bir qisimni ajritish arqiliq ‛tereqqiyat‚ namida shinjangda türlük sana'et bazilirini kéngeytti. Emma buningda ular héchqachan yerlik xelqning némige éhtiyajliq ikenlikini sürüshte qilip baqqini yoq. Eksiche, özlirining sana'et rayonining éhtiyajini aldinqi orun'gha qoydi. Netijide xitay ‍ölkilirining ‛sana'et baghche rayoni‚ namidiki sistémilashqan ‍shilepchiqirish bazisi qeshqer we bashqa jaylarda köplep quruldi. Buning eng chong alahidiliki shu boldiki, xitay ölkilirini shinjang bilen baghlap qoyush arqiliq xitay shirketliri shinjangda kéngeydi. Shuning bilen birge mejburiy emgekmu mushu ishlepchiqirish bazisi arqiliq tézdin kéngeydi. Shunga qaraydighan bolsaq shinjangdiki mejburiy emgek omumlashqan zawutlarning hemmisila mushu xildiki ‛nishanliq tereqqiyat‚ qurulushidiki hemrah ölke-sheherler berpa qilip chiqqan jaylarda emelge ashti.”

Nöwette xitay hökümiti bu xildiki “Yéngiche tereqqiyat” endizisini tézdin emelge ashurush üchün pütün küchi bilen tirishiwatqan bolup, “Bingtu'en bilen yerlikni birleshtürüsh” sho'ari astida “Uyghur aptonom rayoni” ning qanchilik waqit dawam qilishi heqqide bir qatar endishiler otturigha chiqiwatqanliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.