Xitay hökümiti bingtu'enning Uyghur rayonidiki herbiy we iqtisadiy rolini dawamliq kücheytmekchi bolghan

Muxbirimiz jewlan
2022.06.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bingtuan-xelqara-yermenke-2.jpg Uyghur aptonom rayonida memuriy, iqtisadiy we herbiy xizmetlerni bir terep qilidighan dölet bashqurushidiki organ -- shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtu'eni xitay xelq'ara soda yermenkiside. 2021-Yili 3-séntebir, béyjing.
AP

Yéqinqi yillardin buyan xitay hökümiti bingtu'enni jenubtiki wilayetlerde kéngeytish, bingtu'en orunlirini yerlik bilen birleshtürüsh, bingtu'enning herbiy we iqtisadiy rolini kücheytishke pewqul'adde ehmiyet bérip kelmekte.

Xitaydiki hökümet taratqulirining xewirige qarighanda, 6-ayning 15-küni échilghan xitay kompartiyesi bingtu'en 8-qétimliq wekiller yighinida, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékritari, bingtu'en partkomning birinchi sékritari we siyasiy komissari ma shingrüy söz qilip, merkezning 3 qétimliq “Shinjang xizmiti yighini” rohini izchillashturup, “Shinjangni qanun bilen idare qilish, ittipaqliq bilen muqim qilish, medeniyet bilen ozuqlandurush, xelqni bay qilip rayonni güllendürüsh, bingtu'en rohigha, kona eskerler rohigha warisliq qilish, shu arqiliq shinjangning muqimliqi we uzun muddetlik eminlikini ishqa ashurush” ni tekitligen.

Yighin meydanigha ésilghan lozunkigha “Shi jinpingning yéngi dewr xitayche alahidilikke ige sotsiyalizm idiyesi bayriqini igiz kötürüp, yéngi dewrdiki bingtu'enning burchini qet'iy ada qilip, shinjangning muqimliqi we uzun muddet eminlikini ishqa ashurush üchün téximu zor yéngi töhpe qoshayli!” dégen sho'ar yézilghan. Bu üch jümlide tekrarlan'ghan “Yéngi” sözi xitayning bingtu'en arqiliq emelge ashurmaqchi bolghan yéngi istratégiyesi we siyasiy gherizini ochuq ipadilep bergen.

Siyasiy közetchi ilshat hesen ependi bingtu'enning tereqqiyati üstide toxtaldi we bingtu'enning axiriqi meqsitining Uyghurlarni basturup, ularning wetinini menggü yutiwélish ikenlikini bildürdi.

Ma shingrüy bu yighinda bingtu'en xizmitining tarixning yéngi bashlinish nuqtisida turuwatqanliqini, bingtu'enni tereqqiy qildurushni muhim siyasiy wezipe we mes'uliyet qatarida körüp, bingtu'en tarixida yéngi sehipe échishni telep qilghan. U sözide bingtu'en siyasitide bayriqi roshen bolush, bingtu'enning jenubta kéngiyishini ilgiri sürüsh, bingtu'en islahatini dawamliq chongqurlashturush, bingtu'enning wezipe ada qilish iqtidarini üzlüksiz kücheytish, bingtu'enning uniwérsal küchini ashurush, bingtu'en bilen yerlikning qoshulup birlikte tereqqiy qilishini ilgiri sürüsh, bingtu'enning partiye qurulushini kücheytish qatarliq yette türlük telepni otturigha qoyghan.

Bingtu'enning jenubta kéngiyishini ilgiri sürüshte “Yéngi usullarni qollinip, bösüsh xaraktérlik ilgirileshlerni qolgha keltürüsh” telep qilin'ghan bolsa, bingtu'enning wezipe ada qilish iqtidarini kücheytishte, “Térrorluqqa qarshi turup muqimliqni qoghdashni qanunlashturush, da'imlashturush we kesipleshtürüshni puxta qedem bilen ilgiri sürüsh” telep qilin'ghan.

Bingtu'en bilen yerlikning qoshulup tereqqiy qilishini ilgiri sürüshte “‛bingtu'en bilen yerlik bir gewde‚ dégen idiyeni tiklep, öz'ara alaqe we hemkarliqni kücheytish, bingtu'en bilen yerlikning iqtisad, medeniyet, jem'iyet, muqimliq, ixtisas igiliri sahesidiki köp tereplime qoshulushini ilgiri sürüsh” qatarliqlar telep qilin'ghan.

Bingtu'en islahatini chongqurlashturushta, “Xitayning bingtu'endiki dölet karxaniliri we baj tüzümini ching tutush” telep qilin'ghan bolsa, bingtu'enning uniwérsal küchini ashurushta “Zamaniwi kesipler qurulushini kücheytip, bazarlashqan, qanunlashqan, xelq'aralashqan soda muhiti berpa qilish” telep qilin'ghan.

Amérikaliq antroplog, Uyghur weziyti tetqiqatchisi derrén baylér (Darren Byler) xitay hökümitining bingtu'enning iqtisadiy we herbiy küchini ashurushtiki meqsiti heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Biz shinjang hökümitining hazir dölet karxanilirini tereqqiy qildurushni tekitlewatqanliqini körüwatimiz. Bingtu'en buning ichidiki eng chong orun hésablinidu. Xitay hökümiti bingtu'en orunlirini xususiy shirketlerge baqqanda asan kontrol qilidu we nazaret qilidu. Shunga ular bingtu'enni kéngeytish we tereqqiy qildurush arqiliq shinjangni kontrol qilidu. Ular yene xitaylarni shinjangda muqim turghuzush arqiliq bu rayondiki mustemlikichilikini tamamlash meqsitige yetmekchi. Mana bu ularning dölet karxaniliri we bingtu'enni kücheytishtiki seweblirining biri”.

Amérikadiki kor analtik tetqiqat merkizining qurghuchisi, doktor andrés kor (Anders Corr) ma shingrüyning bingtu'en siyasiti heqqide bizning so'alimizgha yollighan jawab inkasida mundaq dédi: “Ma shingrüyning gepliri xitay kompartiyesining Uyghur rayonini bashqurush ehwalini téximu ochoq chüshendürüp béridu. Qarighanda, ular bingtu'endin paydilinip Uyghur rayonidiki iqtisadiy talan-taraj we herbiy zorawanliqini yene bir qedem kéngeytidighan, shundaqla Uyghur qatarliq türkiy milletlerge irqiy qirghinchiliq yürgüzüsh siyasitide ching turidighan oxshaydu. Shi jinping teywen'ge tehdit séliwatqan bu weziyette, dunya Uyghurlarni untup qalmasliqi, ‛irqiy qirghichiliq qayta yüz bermeydu‚ dégen wedisige emel qilishi kérek. Bular biz 1940-yillardila Uyghurlar üchün qilishimiz kérek bolghan ishlar idi”.

Amérikadiki rend siyaset tetqiqat merkizining xitay weziyiti analizchisi timosi hit (Timothy R. Heath) “Xitay hökümiti bingtu'enning herbiy we iqtisadiy küchidin paydilinip néme meqsetke yetmekchi?” dégen so'alimizgha élxet arqiliq jawab bérip: “Xitay kompartiyesi bingtu'en arqiliq öz hakimiyitini téximu mustehkemlesh bilen birge yerlik milletlerni xitay kompartiyesi rehberlikidiki xitay jem'iyitige singdürüwetmekchi” dep jawab berdi. U yene bingtu'enning Uyghurlargha yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliq we milliy assimilatsiyege yardem bériwatqanliqi heqqide toxtilip: “Bingtu'en xitay kompartiyesining shinjang siyasitini ijra qilidighan asasliq ijrachisi, u yerlikke emes, biwasite merkezge qaraydu we merkezge jawab béridu. Bingtu'enning öz aldigha déhqanchiliq meydanliri, iqtisadiy tereqqiyat rayonliri, zawut-karxaniliri we teshwiqat torliri bar, bularning hemmisi xitay kommunist hakimiyitining partiye idi'ologiyesi we xitay medeniyitige yat bolghan yerlik xelqni assimilatsiye qilish telipige maslashqan” dédi.

“Bingtu'en tori” ning teshwiqatigha qarighanda, bu yighin'gha qatnashqan partiye wekilliri ötken besh yilda “Untulmas tarixiy basquch” ni bashtin kechürgenlikini, bu yighin arqiliq bingtu'enning kelgüsi tereqqiyatini körüp yetkenliki we zor ishenchke tolghanliqini bayan qilishqan.

Ötken 5 yilda xitay hökümiti Uyghurlarni qebih usulda basturush bilen birge Uyghur aptonom rayonluq hökümetni ajizlitip, bingtu'enning rolini kücheytken bolup, “Térrorluqqa qarshi turup muqimliqni saqlash” dégen namda élip bérilghan irqiy qirghinchiliqta bingtu'en aktip rol oynighan we qul emgikidin eng köp menpe'et alghan.

Axirida ilshat hesen ependi bingtu'enning xitay hökümitining Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq élip bérish we assimilatsiye qilish jinayitide asasliq rol oynawatqanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet