Alimjan inayet: “Bingtu'en ‛xitay asasiy qanuni‚ dimu orni yoq qanunsiz organ”

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2022.08.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Alimjan inayet: “Bingtu'en ‛xitay asasiy qanuni‚ dimu orni yoq qanunsiz organ” Proféssor alimjan inayet ependi Uyghur rayonidiki yérim herbiy organ bolghan bingtu'en heqqide toxtalmaqta. 2022-Yili 27-awghust, istanbul, türkiye.
Photo: RFA

Proféssor alimjan inayet ependi Uyghur rayonidiki yérim herbiy organ bolghan bingtu'en heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Bingtu'en hetta ‛xitay asasiy qanuni‚ dimu nami tilgha élinmaydighan yaki héchqandaq bir qanuniy orni tekitlenmigen qanunsiz bir organdur. Bingtu'enning 1954-yilidin buyan sherqiy türkistanda élip barghan pütkül pa'aliyetliri qanunsizdur we jinayettur. Uyghur rayonidiki qanunsiz, yérim herbiy xaraktérdiki bu organning hazir dunyada 160 tin köp dölet bilen iqtisadiy we soda alaqisi bar, shunga bingtu'en eng aldi bilen xelq'ara qanunlar boyiche soraqqa tartilishi we tégishlik jazagha uchrishi kérek.”

Türkiye ege uniwéristéti türk dunyasi tetqiqat inistitutining proféssuri alimjan inayet ependi bu sözlerni 27-awghust küni istanbuldiki sherqiy türksitan wexpining uyushturushi bilen ötküzülgen “Xitayning Uyghur siyasiti we ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni” namliq yighinda alahide tekitlep ötti.

Proféssor alimjan inayet ependi Uyghur rayonidiki yérim herbiy organ bolghan bingtu'en heqqide toxtalmaqta. 2022-Yili 27-awghust, istanbul, türkiye.

Proféssur alimjan inayet ependi, mexsus ziyaritimiz dawamid xitayning Uyghur siyasiti toghrisida toxtilip ötti. U xitayning milletler siyasitining assimilatsiyeni asas qilghan irqchi bir siyaset ikenlikini, uning xitay milletchisi sun jungshenning eyni waqittiki irqchil, showénist xaraktérdiki millet qarishi asasida shekillen'genlikini bildürdi. U yene xitayning Uyghurlargha qaratqan nopus azaytish siyasiti, milliy ma'arip, medeniyet we til-yéziqni cheklesh siyasiti, shundaqla islam dinini xitaychilashturush siyasitining emeliyette assimilatsiyeni tüp nishan qilghan esheddiy xitaychiliq siyasiti ikenliki, xitayning herqaysiy saheler boyiche izchillashturiwatqan bu siyasetlirining sistémiliq halda bir-birini baghlaydighan we bir-birini toluqlaydighan siyasetler ikenlikini bayan qildi.

Proféssur alimjan inayet ependi, xitayning Uyghur aptonom rayonidiki ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni heqqide toxtilip yene mundaq dédi: “Hemmimizge melum bolghunidek, bingtu'endin ibaret bu qanunsiz organning xitaydila emes, belki dunyaning héchqandaq bir yéride héchqandaq bir ülgisi yoqtur. Pütkül xitaygha nisbeten éytqanda, bingtu'en peqetla sherqiy türkistanda mewjut. Bingtu'en sistémisi partiye, hökümet, armiye, karxana we ishlepchiqirish meydanlirining organik birlikidin teshkil tapqan, memuriy we edliye ishlirini öz aldigha bashquridighan, qismen halda Uyghur aptonom rayoni bilen baghlan'ghan, emma bashqurush jehettin biwaste xitay merkizige qaraydighan, yérim herbiy, yérim xaraktérdiki alahide organdur.”

U yene munularni tekitlidi: “Bingtu'en xuddi ‛dölet ichide dölet‚ tek Uyghur aptonom rayonigha parallél qoyulghan bir organdur. Bingtu'en 1954-yili qurulghan, 1975-yili bir mezgil emeldin qaldurulup, 1980-yillarda qaytidin eslige keltürülgen. Bingtu'en bir qolida qural, bir qolida ketmen tutidighan, qolidiki quralgha tayinip yerlikning su, tupraq we mal-mülüklirini zorluq bilen élip satidighan qara jem'iyet xaraktéridiki bngr qurulushtur. Xitay tetqiqatchilar yéqindin buyan bingtu'enning qanuniy asasiy bolmighan, yeni ‛xitay asasiy qanuni‚ da orni bolmighan bir qurulush ikenlikini otturigha qoyiwatidu, mundaqche éytqanda, bingtu'en hetta ‛xitay asasiy qanuni‚ dimu qanuniy orni békitilmigen bir qanunsiz organ hésablinidu. Shunga bingtu'enning 1954-yilidin buyan sherqiy türkistanda élip barghan barliq pa'aliyetliri qanunsizdur, jinayettur. Bu qanunsiz organning hazir dunyada 160 tin köp dölet bilen iqtisadiy we soda alaqisi bar, shunga bingtu'en xelq'araliq qanunlar boyiche soraqqa we jazagha tartilishi kérek.”

Biz bu heqte yene sherqiy türksitan wexpining re'isi doktur muhittin janUyghur bilen söhbet élip barduq. U bingtu'en toghrisida köpligen kishilerning köp melumati yoqliqini, emeliyette bügün sherqiy türkistanda élip bériliwatqan irqiy qirghinchiliqining asasliq tayanch küchi bash jinayetchisining bingtu'en ikenlikini, shu sewebtin özlirining “Xitayning Uyghur siyasiti we ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni” namliq bu muhakime yighinini uyushturghanliqini bayan qilip ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.