Һакимийәт ичидики һакимийәт: биңтуәнниң уйғур қирғинчилиқидики роли

Мухбиримиз әзиз
2021-11-24
Share
bingtuan-paxta.jpg Шинҗаң ишләпчиқириш вә қурулуш биңтуән пишшиқлап ишләш завутида йиғивелинған пахтини пишшиқлаватқан көрүнүш. 2005-Йили 15-өктәбир, шихәнзә.
REUTERS

Америка һөкүмити уйғур қирғинчилиқи һәққидики һөкүмни елан қилғандин кейин буниңға мунасип иҗра қилған тәдбирләрниң бири бу қирғинчилиққа биваста җавабкар болған бир қисим юқури дәриҗилик хитай әмәлдарлириға җаза елан қилиш болди. Әнә шу қатарда җазаланған кишиләр тизимликидә "шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни" дәп тонулған, йиллардин буян бир қисим чәт әл мутәхәсислири "дөләтниң ичидики дөләт" яки "һакимийәт ичидә қурулған һакимийәт" дәп атаватқан ғайәт зор сиясий гәвдиниң мәсуллиридин чен чуәнго вә ваң җүнҗеңниң болуши, бу темини йәнә бир қетим кишиләрниң диққәт даирисигә қойди.

Нөвәттә ялғуз уйғур дияридила сақлинип туриватқан биңтуән системиси илгирики вақитларда бир қисим мутәхәссисләрниң тәтқиқат вә қәләм тәвритиш обйекти болуп кәлгән болсиму, кейинчә бу һәқтики тәқибниң күчийишигә әгишип бу тема анчә көп тилға елинмас болуп қалған иди. Йеқинда катрина нортроб имзасида "сим" (Wire) торида елан қилинған бу һәқтики мақалида биңтуәнләрниң аддийла һакимийәт гәвдиси әмәслики көп тәрәплимә нуқтилардин йоруруп берилди. Болупму хитай көчмәнлириниң уйғур дияриға йәрлишиши вә шу арқилиқ йәрлик уйғурларниң нопус қурулмисида тәдриҗи үстүнлүкни игиләштә биңтуәнләрниң қандақ "көврүк" лүк ролини ойнайдиғанлиқи, һәрқайси җайларда системилиқ бәрпа қилиниватқан лагерлар вә тез сүрәттә омумлишиватқан мәҗбурий әмгәкни иҗра қилғучиларниң дәл мушу биңтуәнләр икәнлики, уйғур дияридин екиспорт қилиниватқан мәһсулатларниң мутләқ көп қисминиң мушу биңтуән системисиға мәнсуп үч миң нәччә йүз ширкәтниң қолидин чиқидиғанлиқи санлиқ мәлуматлар асасида шәрһилиниш билән биргә "биңтуәнни чүшәнмигәндә шинҗаңда зади немиләрниң болуватқанлиқини чүшиниш мумкин әмәс" дәп көрситилди.

Мәзкур мақалә елан қилинғандин кейин, америка җамаитигә тонушлуқ болған мустәқил язғучи вә музикант қәйсәр ко (го йигуаң) буни авазлиқ әсәргә айландуруп торда тарқатти. Болупму мақалидә алаһидә тилға елинған нуқтилардин бири хитай рәиси ши җинпиңниң 2020-йилидики "шинҗаң хизмити йиғини" да ашкара һалда "биңтуәнләрниң тәшкилий қурулмисини вә сәпәрвәрлик иқтидарини техиму күчләндүрүш, шу арқилиқ биңтуәнниң өзгичә функитсийәсини әң толуқ дәриҗидә җари қилдуруш лазим" дәп көрсәтмә бериши мәзкур "сиясий гәвдә" ниң хитай һөкүмитиниң нәзәридә қанчилик муһим орун игиләйдиғанлиқини йәнә бир қетим көрсәткән һәмдә уларниң "хизмити" үчүн әң чоң "тәқдирләш" болған.

Бу "өзгичә функитсийә" болса сабиқ хитай рәһбири дең шявпиңниң 1980-йиллиридики "шинҗаңда һечкимниң бөлгүнчилик қилишиға йол қоюлмайду. Чоң җәһәттики муқимлиқни әмәлгә ашурушта биңтуән әң ишәнчилик күч" дегән йолйоруқиниң йәнә бир қетим тәкрарлиниши икән. Әнә шу йолйоруқ берилгәндин кейин, әң дәсләп 1954-йили 200 миңға йеқин гоминдаң уруш әсирлирини, кейинчә хитай өлкилиридин түркүм-түркүмдә миңлап-онмиңлап йөткәп келингән хитай аққунлири вә паһишәлирини йәрләштүрүш арқилиқ қурулған, әмма кейинки сиясий һәркәтләрдә паләч һалға чүшүп қалған биңтуән системиси хитай генерали ваң җенниң қоманданлиқида әслигә кәлтүрүлгән. Кейинчә хитай өлкилиридин йөткәп келингән ғайәт зор сандики аққунлар вә җинайәтчиләр толуқи билән мушу биңтуәнләргә орунлаштурулған. 1990-Йиллардин кейин болса биңтуәнләрниң иқтисадий саһәдики монополлуқи вә мутләқ үстүнлүки хитай мәркизий һөкүмитиниң етирап қилишиға еришип "һакимийәт ичидики һакимийәт" вәзийитини һасил қилған. Шуниңдин кейин бу биңтуәнләрниң 2010-йилларғичә "муқимлиқ" үчүн қандақ "хизмәт" көрсәткәнлики, уларниң "шинҗаң мәсилисини һәл қилиш" қа вә "земинниң қолдин кәтмәслики" гә қандақ "төһпә" қошқанлиқи, булупму буниңдики юқури пәллиниң өткән бәш йилда қандақ оттуриға чиққанлиқи бир-бирләп намайән болған. Бу һәқтә сөз болғанда дуня уйғур қурултийи ( д у қ) иҗраийә комитетиниң муавин рәиси илшат һәсән "уйғур қирғинчилиқиниң әмәлгә ешишида биңтуән әң чоң рол ойниған" дәп қарайдиғанлиқини алаһидә тәкитләйду

Мақалидә көрситилишичә, хитай мәркизий һөкүмитиниң бивастә контроллуқидики биңтуән системиси уйғур диярида бәрпа қилинған билән сиясий җәһәттә пүтүнләй бейҗиңниң башқуришида икән. ‍Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт биңтуәнләргә лазимлиқ шараитни яритип бериш мәсулийитини үстигә алған болсиму, униң тәшкилий системисиға қарита һечқандақ һоқуққа игә әмәс икән. Мәркәздин аҗритилған ғайәт зор мәбләғ арқилиқ нөвәттики "тәрбийәләш мәркизи" намидики лагерларни қуруш вә ишқа кириштүрүшкә, шуниңдәк юқури техникилиқ назарәт механизимини омумлаштурушқа мәсул болған. Бу җәрянда бейҗиң даирилириниң сиясий арзуси вә нишанлири толуқ әмәлгә ашқан. Уларниң уйғур диярида қанчилик су байлиқи вә йәр байлиқини игиливалғанлиқи болса уларни ғайәт зор "иқтисадий империйә" гә айландуруп қойған. Һалбуки, ташқий дунядики нурғун саһә уйғур дияридики сиясий бастуруш вә қирғинчилиқ һәққидә аңлиған болсиму, биңтуәнләрниң буниңдики ғоллуқ роли диққәттин мустәсна турмақта икән. Нөвәттә хитай базиридики әң чоң пай чеки саһиблириниң 13 бивастә һалда биңтуәнгә четишлиқ болуп, булар асаслиқи пәмидор (шохла) қиями вә пахта мәһсулатлириға охшаш ғайәт зор миқдардики ишләпчиқириш билән шуғуллинидикән. Бу һәқтә сөз болғанда илшат һәсән биңтуән системисиниң дәл мушу хилдики иқтисадий саһәдә йәрлик хәлқ болған уйғурларни екиспилататсийә қилиш һесавиға көпләп пайда алидиғанлиқини, шуңа "биңтуәнләр ишләпчиқириватқан мәһсулатлар билән уйғур мәҗбурий әмгикиниң бәк чоң алақиси йоқ" дәйдиған қарашниң қилчиликму пут тирәп туралмайдиғанлиқини алаһидә тәкитләйду.

Мәлум болушичә, биңтуән системиси дәсләпки қәдәмдә америка малийә министирлики вә сода министирликиниң җаза тәдбиригә учриған болуп, нөвәттә көплигән ғәрп ширкәтлириниң биңтуән қармиқидики тәминләш зәнҗирлири билән сода алақисида болуп келиватқанлиқи һәр саһә кишилири зор дәриҗидә көңүл бөлүватқан мәсилиләрниң бири болуп қалмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт