“биңтуән чилини” немишқа һазирғичә америка талла базарлиридин чиқириветилмәйду?

Мухбиримиз гүлчеһрә
2022.11.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Уйғур мәҗбурий әмгики арқилиқ ишләпчиқирилған чиланлар америка базирида қанунсиз сетилмақта Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши(UHRP) елан қилған “уйғур мәҗбурий әмгики арқилиқ ишләпчиқирилған мевә-чевә мәһсулатлири: америкаға кириши чәкләнгән мәһсулатлар америка йемәклик дуканлирида” намлиқ мәхсус тәкшүрүш доклатидин елинди. 2022-Йили 28-авғуст.
UHRP

Америка һөкүмити “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини ‍елиш қануни” ни иҗра қилишқа башлиғанға 5 ай болған болсиму, лекин уйғур елида ишләпчиқирилған мәҗбурий әмгәккә четишлиқ мәһсулатлириниң америка талла базарлирида һелиһәм кәң көләмлик сетиливатқанлиқи мәлум. Бу һәқтә йеқиндин буян радийомизға түрлүк инкаслар вә сүрәтлик вә видиолуқ учурлар кәлмәктә.

Бу мәсилигә қарита йеқинқи икки һәптидин буян, мухбиримиз пайтәхт вашингтон һәмдә виргинийә, мариләнд, филорида қатарлиқ шитатлардики охшимайдиған талла базарларни арилап ениқлаш елип барди.

Тәкшүрүшимиз җәрянида уйғур елиниң хотән, қомул, турпан, ақсу қатарлиқ җайлирида ишләпчиқирилған, һәтта биңтуәндә ишләпчиқирилған қуруқ мевә мәһсулатлириниң асаслиқи хитай вә асия талла базарлирида давамлиқ сетиливатқанлиқи, түрлириниң интайин көплүки мәлум болди.

“лотте базири” (Lotte market) дәп атилидиған амеркадики зәнҗирсиман асия талла базириниң филорида  ( Florida)штатиниң орландо (Orlando) шәһиридики тармақ базирида, ишиктин киргән җайға тизип қоюлған “биңтуән чилини” (兵团红枣) дигән қизил хәтлик марка бесилған йәшикләр алаһидә көзгә челиқиду. Бу талла базирида биңтуәндә ишләпчиқарған чиландин башқа йәнә “қумул қоғуни” (哈密瓜) дегән марка бесилған қоғунниңму сетиватқанлиқи мәлум болди.

amerika-bazirida-bingtuan-chilan-1.jpg

Бу әһваллар һәқиқәтәнму уйғур елида мәҗбурий әмгәк билән ишләпчиқирилған мәһсулатларниң һазирға қәдәр давамлиқ америка базарлириға бималал кириватқанлиқини көрситип турмақта.

Америка президенти җов байден өткән йили 12-айда имза қойған “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” бу йил 21-июндин башлап рәсмий иҗра қилинишқа башлиған иди.

Мәзкур қанунға асасән, уйғур районида ишләпчиқирилип америкаға импорт қилинидиған һәр қандақ бир мәһсулат, уйғур мәҗбурий әмгики билән четишлиқи йоқлиқини пакитлиқ испатлимиғичә, америка таможнасида тутуп қелиниши керәк иди.

Бу қанундин башқа америка һөкүмити йәнә 2020-йили 31-июл күни “йәр шари магнетиский қануни” арқилиқ, “биңтуән” вә униң юқири дәриҗилик икки нәпәр әмәлдариға җаза тәдбири елан қилғаниди.

Америка ширкәтләрниң биңтуән вә униңға бағлиқ һәрқандақ ширкәт һәм орунлар билән һәрқандақ шәкилдә сода алақиси қилиши чәкләнгән. Шуниң үчүнму “шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни” дә ишләпчиқирилған һәр қандақ мәһсулат америка тәрипидин йолға қоюлған йоқириқи икки күчлүк қанун арқилиқ амеркаға кириши чәклиниши керәк.

Һалбуки, биңтуәнниң чилан вә башқа алаһидә мәһсуланлириниң бу тосуқлардин қандақларчә өтүп давамлиқ америка базириға кириватқанлиқи кишиләрдә соал пәйда қилиду. Биз бу мәсилә һәққидә “лотте базири” дәп аталған зәнҗирсиман асия дукининиң алақидар хадимлиридин сорашқа тиришқан болсақму, әмма улар соаллиримизға җаваб беришни рәт қилди.

Буниң алдида, вашингтондики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши 28-авғуст “уйғур мәҗбурий әмгики арқилиқ ишләпчиқирилған мевә-чивә мәһсулатлири: америкаға кириши чәкләнгән мәһсулатлар америка йемәклик дуканлирида” намлиқ мәхсус тәкшүрүш доклатини елан қилип, мәтбуатларниң диққитини қозғиған иди. Доклатта уйғур мәҗбурий әмгики арқилиқ ишләпчиқирилған 70 хилдин артуқ чилан мәһсулатлириниң америка йемәклик дуканлирида қанунсиз сетиливатқанлиқи билдүрүлгәниди.

Мәзкур доклатта алаһидә қилип йәр шари тәминләш зәнҗиридики 20 пирсәнт қуруқ чиланниң уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ икәнлики оттуриға қоюлған иди.

Биз бу мәсилә һәққидә уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң хәлқара мунасивәтләр директори луиса грев (Louisa Greve) ханимни мәхсус зиярәт қилдуқ.

У өзиниңму йеқинда бир асия талла базиридин биңтуән чилинини күрүп толиму ғәзәпләнгәнликини вә испат сүпитидә бир халта сетивелип, уни “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ни иҗра қилишқа мәсул тармақларға йәткүзүп бәргәнликини ейтти.

amerika-bazirida-bingtuan-chilan-2.jpg

Луиса ханим, бу хил мәһсулатларниң һазирму америка талла базарлирида давамлиқ сетиливатқанлиқини қобул қилғили болмайдиғанлиқини тәкитләп мундақ деди:

“америка бу қанунларни мәхсус хитайниң шәрқий түркистанда, болупму биңтуәндә уйғур мәҗбурий әмгики билән ишләпчиқарған мәһсулатлириниң америка базарлириға киришини чәкләш үчүн йолға қойған, әлвәттә. Әмма кишини һәйран қалдуридиғини шуки, биңтуән чилиниға охшаш мәһсулатларни һазирму америка базарлирида көргили болиду. Мән у биңтуән чилинини чоң бир зәнҗирсиман талла базиридин әмәс, бәлки адәттики бир асия миличмаллар дукиндин байқидим, шундақла испат үчүн бир қап сетиевалдим. Бу мушуниңға охшаш ‛қанунсиз мәһсулатлар‚ ниң америка базарида омумйүзлүк мәвҗутлуқини көрситиду. Америка һөкүмити бу хил мәҗбурий әмгәк мәһсулат зәнҗиригә бағланған ширкәтләр вә дуканларға қанун бойичә еғир иқтисадий җаза қоллиниши керәк. Һазирғичә игә болған бу испатлиқ учурлиримиз, уларниң җинайәт пакити болалайду. Шуңа биңтуәнниң мәһсулатлиридин пайда еливатқан ширкәтләр, содигәрләр, дукандарларниң һәммиси чоқум охшимайдиған бу икки хил қанунниң, йәни ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ билән ‛йәр шари магнетский қануни‚ ниң җазасиға учриши керәк!”

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси әлфидар илтәбир ханим башчилиқидики бир түркүм уйғур паалийәтчиләр йеқинқи бир қанчә айдин буян, иҗтимаий таратқуларда биңтуән чилини қатарлиқ уйғур мәҗбурий әмгики арқилиқ ишләпчиқирилған мәһсулатларниң америка базирида һелиһәм сетиливатқанлиқини ашкарилаш һәрикити қозғиған болуп, улар бу һәқтики учурларни иҗтимаий таратқуларда һәмбәрләп зор инкас қозғиған иди.

Әлфидар ханимниң билдүрүшичә, у өзи тәкшүрүш елип барған асия дуканлирида сетиливатқан биңтуән чилинини өз ичигә алған уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ мәһсулатларниң сүрәт вә ведийолири һәмдә талунлирини америка ана вәтән хәвпсизлики министирлики билән америка таможнаси вә қанун иҗра қилиш тармақлириға аватип бәргән. Улар йәнә қанун органлиридин уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ мәһсулатларни сетип пайда еливатқан ширкәт вә шәхсләргә әмәлий җаза қоллинишни тәләп қилған.

Хитай хәлқара базарда “шинҗаңниң алаһидә чилан мәһсулати” дәп сетиватқан “биңтуән чилини” ни биңтуәнниң 224-полк мәйдани ишләпчиқарған болуп, бу полк хотән вилайитиниң гума наһийәсидики пиялма базири, ява базири, қарақаш наһийәсиниң зава базиридин тартип, хотән шәһиригә тутишидиған җайларғичә болған тәклимакан қумлуқиниң җәнубидики мевилик җайларни игиливалған икән. Уйғур кишилик һңқуқ қурулушиниң доклатида қәйт қилинишичә, хитайда чилан ишләпчиқиридиған аз дегәндә 13 ширкәтниң мутләқ көп қисим пай чекини шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни контрол қилидикән.

Һазирқи мәзгил уйғур диярида чиланлар пишип йиғилип болған мәзгил һесаблиниду. Американиң “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” бу йил иҗра қилинишқа башлиғандин буян, биңтуән ишләпчиқарған чиланни өз ичигә алған мәһсулатларниң америка базириға давамлиқ екиспорт қилинишиға тәср күрсәттиму-йоқ? биз бу һәқтә биңтуәнниң чилан базиси болған 224-полк мәйданиға телефон қилдуқ. Телефонимиз торда чилан сатидиған шавчиң исимлик бир хитай аялға уланди.

Мухбир: бу йил мәһсулатларниң сетилиши қандақрақ?

Чилан сатқучи хитай: һазир чиланларни арқа-арқидин йиғиливатимиз, әмма херидар аз. Илгирики йиллардикидәк топ алидиғанлар көп болмиғачқа, мениңму бешим ағриватиду.

Мухбир: американиң уйғур районида вә биңтуәндә ишләпчиқирилған мәһсулатларға чәклимә қойғанлиқиниң тәсиридин шундақ болдиму?

Чилан сатқучи хитай: һәқиқәтән шундақ болуватиду, һазир нурғунлиған деһқанчилиқ вә чарвичилиқ мәһсулатлирини шинҗаңдин сетип чиқириш, һәтта башқа өлкиләргә әвәтишму тәс болуватиду. Йөткәш һәққиму өсүп кәтти, немила дегән билән, бу йил қийин болидиғандәк туриду.

Мухбир: ундақта, бу йил чиландин көп зиян тартидиғандәк турамсиләр?

Чилан сатқучи хитай: ундақму болмас, 3 ай давамлашқан бу маска вәзийити  (юқум тәдбирлири) өтүп кәтсә, түзилип кетәр дәп ойлаймән. яхши тәрипи бу чиланлар қуруқ мевә болғандикин, йәнә бир қанчә айғичә сақлисақму һечнемә болмайду. Сесип қалмиғандикин зиян көп чиқмас. Мән йәнила буни қисқа мәзгиллик қийинчилиқ дәп ойлаймән. яхши болуп кетәр.

2021-Йили 12-айниң 30-күни, хитай мәһсулат учурлири торида елан қилинған “шинҗаң чилининиң тәрәққият әһвали” намлиқ доклатта баян қилишничә, уйғур дияри хитайдики әң чоң чилан ишләпчиқириш базисиға айланған болуп, уйғур дияридин ишләпчиқирилидиған чиланлар пүтүн хитайдики чилан мәһсулатиниң 50 пирсәнтини игиләйдикән.

Чилан мәһсулатлири биңтуәндин явропа әллири вә америка, канадани өз ичигә алған дунядики 30 ға йеқин дөләткә експорт қилинидикән. Уйғур районидики чилан мәһсулат миқдари 2020-йили 4 милйон тоннаға йеқинлашқан болуп, ишләпчиқириш миқдари йилдин йилға ешип бармақта икән.

Юқириқи доклаттики санлиқ мәлуматлар, чиланниң ишләпчиқирилиши дәл уйғур диярида мәҗбурий әмгәк вә ирқий қирғинчилиқ юқири пәллигә чиққан йилларда, йәни 2016-йилидин башлап ешишқа қарап йүзләнгәнликини көрситип бәрмәктә. Униңдин аввалқи йилларда, җәнубтики уйғур деһқанларниң биңтуән башқурушидики җайларда чилан көчити тикиш вә чилан йиғишқа охшаш мәҗбурий әмгәкләргә селинғанлиқи ашкарқланған иди.

Америка таможна вә чегра қоғдаш идариси бу йил 27-өктәбир “район агаһландуруши” намлиқ импорт мәһсулатлириға йеңи санлиқ мәлумат елементини тәләп қилидиғанлиқини елан қилғаниди.

Мәлум болушичә, америка таможна даирилириниң “уйғур мәҗбури әмгикиниң алдини елиш қануни” ни иҗра қилишта қоллинидиған бу қошумчә йеңи бәлгилимә бойичә, әгәр бирәр мәһсулатниң хитайдин кәлгәнлики вә ишләпчиқарғучи орунниң салаһийәт коди системиға кирсә, “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ниң район агаһландуруши, мәһсулатниң келиш мәнбәсигә даир дәлил-испат һәм почта номурини тәләп қилидикән.

Америка таможна вә чегра қоғдаш даирилири бу йеңи санлиқ мәлумат елементи тәләп қилиш бәлгилимисиниң мәхсус уйғур районида қисмән яки пүтүнләй мәҗбурий әмгәк билән ишләпчиқирилған мәһсулатларниң америкаға киришини тосушни мәқсәт қилидиғанлиқини җакарлиған иди. Бу бәлгилимә бу йил 12-айниң оттурилиридин башлап рәсмий йолға қоюлидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.