Нешат гүндоғду: “‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулушиниң тәқдири, хитайниң түрк дуняси билән болған мунасивитигә бағлиқ”

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2021-11-16
Share
Нешат гүндоғду: “‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулушиниң тәқдири, хитайниң түрк дуняси билән болған мунасивитигә бағлиқ” Түркийә ениргийә истиратегийәлири вә сиясәтлири тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси, шундақла “милат гезити” ниң әнқәрә вәкили нешат гүндоғду әпәнди.
RFA/Arslan

Йеқинда “түркийә-хитай мунасивәтлиридә ‛бир бәлвағ бир йол‚ пиланиниң әһмийити вә түрк дуняси” дегән темида мақалә елан қилинди. Бу мақалини түркийә ениргийә истиратегийәлири вә сиясәтлири тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси, шундақла “милат гезити” ниң әнқәрә вәкили нешат гүндоғду әпәнди язған болуп, бу мақалә “1-нөвәтлик хәлқаралиқ түрк ениргийә бирлики қурултийи” йиғинида оқулған вә шу намлиқ китабта нәшир қилинған.

Бу мақалидә, хитайниң “бир бәлвағ бир йол” қурулуши истратегийәсиниң түркийә-хитай иқтисадий мунасивәтлиригә елип кәлгән пурсәтләр вә хәвпләр тәһлил қилинған.

Мақалә мундақ башланған: “соғуқ мунасивәтләр урушидин кейин мәйданға чиққан йәр шарилишиш һадисиси, дуня тәртипини қайтидин шәкиләндүрүшкә башлиди. 2000-Йилдин кейин, капиталистик ишләпчиқириш әндизиси өзиниң ул әслиһәлирини тамамлиди. Әрзан баһа вә сүпәт тәләп қилидиған чәт әл мәблиғиниң ешишиға әгишип, хитай иқтисадий җәһәттә өрләшкә башлиди. 2008-Йилдики дунявий иқтисадий кризистин кейин, йәр шари иқтисадидики йеңи бир қутупқа айланған хитай, өзиниң күнсери ешиватқан иқтисадий күчини капаләткә игә қилиш үчүн ‛бир бәлвағ бир йол‚ қурулушини йолға қойди. Хитайниң бу пиланиниң әмәлгә ешиши түркийә вә оттура асия дөләтлириниң буниңға тутидиған позитисийигә бағлиқтур.”

Биз бу мақалидики муһим ниқтиларни йәниму айдиңлаштуруш үчүн мәзкур мақалиниң аптори, тәтқиқатчи нешат гүндоғду әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ. Зияритимизни қобул қилған нишат әпәнди, хитайниң “бир бәлвағ бир йол” пилани тоғрисида тохтилип мундақ деди: “соғуқ мунасивәтләр урушидин кейин, хитай өзиниң иқтисадий күчини америка билән риқабәтлишишкә қаратти. Хитайниң 2008-йили оттуриға қойған ‛бир бәлвағ бир йол‚ пиланини 2013-йили ши җинпиңниң тәхткә чиқиши билән рәсмий күнтәртипкә кәлди. Хитайниң бу пилани әслидә алтә пәрқлиқ линийәдин тәркиб тапқан болуп, асаслиқ линийәси түрк дуняси вә кафказийәни өз ичигә алған вә түркийәдин өтидиған муһим иқтисадий йолдур. Әгәр америка хитайға қарши биваситә қәдәм ташлиған тәқдирдә, хитайниң өзиниң ‛бир бәлвағ бир йол‚ қурулушидин пайдиллинип, мумкин қәдәр американиң тәсир даирисидин узақта турушни мәқсәт қилиду.”

Нешат гүндоғду әпәнди, хитайниң шәрқий түркистандики мәсилиләрни һәл қилалмаслиқи, хитай билән түрк дуняси оттурисида бир йешилмигән түгүнни пәйда қилидиғанлиқини тәкитләп, мундақ деди: “әслидә русийәниң тәсир даирисидики дөләтләр дәп қарилидиған оттура асия дөләтлири, бүгүнки күндә хитай үчүн бир қоғдиниш өткили болмақта. Хитайниң бу өткәлдин әркин-азадә һаләттә өтәлиши, түрк дуняси билән болған мунасивәтлиригә бағлиқ. Бирақ хитайниң түрк дуняси билән болған мунасивәтлириниң пәрқлиқ бир йүнилиништә туруватқанлиқини көриватимиз. Шәрқий түркистан мәсилиси хитайниң түрк дуняси билән болған мунасивәтлирини сәзгүр бир ноқтиға елип бариду. Чүнки шәрқий түркистандики түрк қан системисидики хәлқләргә йүргүзүливатқан бастурушлар, шундақла хәлқаралиқ ахбаратларда бу һәқтә бериливатқан хәвәрләр түрк дунясини биарам қилиду. Хитайниң шәрқий түркистандики мәсилиләрни һәл қилалмаслиқи, кәлгүсидә хтай билән түрк дуняси оттурисида мәсилә яки мәлум сүркилишләрниң келип чиқишқа сәвәб болиду.”

Нешат гүндоғду әпәнди, әгәр хитай шәрқий түркистанға йүргүзиватқан сияситини юмшитиш арқилиқ түркийә вә оттура асия дөләтлири билән болған мунасивитини яхшилимиған тәқдирдә, у тәшәббус қиливатқан “бир бәлвағ бир йол” пиланиниң әмәлгә ашмайдиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: “түркийә бу җәһәттә ‛бир бәлвағ бир йол‚ қурулушиниң әң муһим өткили һесабилиниду. Йәни истанбулдики мармара деңизниң астидин өтүп явропаға тутушидиған линийә әң бихәтәр өткәлдур. Әгәр хитай шәрқий түркистанға қарита йүргүзиватқан сияситини юмшитиш арқилиқ, түркийә вә оттура асия дөләтлири билән болған мунасивитини яхшилимиған тәқдирдә, гретсийәниң пери портиға охшаш деңиз йоллириға муһтаҗ һаләткә чүшүп қалиду. У чағда хитайниң ‛бир бәлвағ бир йол‚ пилани әмәлгә ашмайдиған вәзийәт шәкиллиниду вә америка билән болған мунасивәтлиридиму өзи халимайдиған бир йолға киришкә мәҗбур қалиду.”

Тарихий мәнбәләргә қариғанда, хитай сулалилири сәддичин сепилини шималдики түркләрниң һуҗумидин мудапийә көрүш үчүн ясиғанлиқи мәлум. Нешат гүндоғду әпәндиниң билдүрүшичә, хитайларда һазирму түркләрдин хәвпсирәш туйғуси давам қилмақта икән. У бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “хитай хәлқи һазирму тарихтики түркләрниң өзлиригә салған вәһимисиниң асаритидин тамамән қутулғини йоқ. Сәддичидин сепилини ясап мудапийә көрүшкә мәҗбур қилған вәһимә һазирму хитай хәлқиниң йошурун еңида мәвҗут. Бу вәһиминиң йоқап кетиши асанға чүшмәйду. Чүнки хитай хәлқигә әркин дуняниң бир парчиси болуш үчүн һөрлүк берилиши керәк. Һөрлүк берилип һәрқайсий хәлқләр ара тәңпуңлуқ һасил қилинса, андин вәһимә туйғусиниң йоқилидиғанлиқиға ишинимиз. Хитай гәрчә иқтисадий җәһәттә йоқури бир басқучтин өткән болсиму, каптализимниң асасий шәртлиридин бири болған әркинлик уқумини қобул қилмиди. Шуниң үчүн бүгүнки күндә униң дәрдини тартиватиду. Биз буниңдин кейинки басқучларда хитайниң қайси йөнилишикә йүзлинидиғанлиқини, йәни давамлиқ мустәбитлик йөнилинишни талламду яки демократик йолға маңамду, буни вақитниң өтиши билән көримиз. Учуқ қилип ейтқанда, дуняниң кәлгүсини хитайниң бу таллиши мәлум дәриҗидә бәлгиләйду.”

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт