Antoniy blinkén amérikaning xitayni tizginlesh nishanini bildürdi

Muxbirimiz jewlan
2022.05.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Antoniy blinkén amérikaning xitayni tizginlesh nishanini bildürdi Amérika tashqi ishlar ministiri antoniy bilinkén(Antony Blinken) ependi amérikaning xitay siyasiti heqqide qilghan sözlimekte. 2022-Yili 26-may, washin'gton.
AP

Amérika tashqi ishlar ministiri antoniy blinkén 26-may küni amérikaning xitaygha qaritidighan siyasetliri heqqide mexsus bayanat bérip, gerche hazir amérikaning rusiye qatarliq reqibliri bolsimu, asasliq diqqetni xitayning iqtisadiy we herbiy tehditlirige merkezleshtürüshi kéreklikini bildürgen.

Antoniy blinkén jorj washin'gton uniwérsitétida qilghan sözide mundaq dégen: “Prézidént putin bashlatqan urush gerche dawam qiliwatqan bolsimu, biz yenila uzun muddetlik tehditke uchrawatqan xelq'ara tertipke diqqitimizni merkezleshtürüshimiz kérek. Bu tehditni xitay xelq jumhuriyiti keltürüp chiqardi. Chünki xitay özining iqtisadiy, herbiy we téxnika küchi hemde tashqi siyasiti arqiliq xelq'ara tertipni özgertishke urunuwatqan birdinbir dölet”.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi, adwokat nuri türkel ependi bu yighin'gha ishtirak qilghan bolup, u radiyomizgha qilghan sözide amérikaning asasliq diqqet nuqtisini xitayni chekleshke qaritishning amérikadiki her ikki partiyening birdek iradisi ikenlikini bildürdi.

Antoniy blinkén bu nutqida xitayning hazir küchlük we zorawan bir döletke aylan'ghanliqini bildürüp mundaq dégen: “Xitay hazir 50 yil burun sabiq prézidént nékson ziyaret qilghandiki xitaygha oxshimaydu. Xitay hazir pütün dunyagha tesir körsitiwatqan, dunyani öz qoligha élishqa intiliwatqan, dunyadiki 2-chong iqtisadiy gewde bolghan bay we küchlük bir dölet. Dunyadiki chong téxnika shirketlirining hemmisining xitayda bash shtabi bar, xitay kelgüside téxnika we sana'ette yétekchi orun'gha ötmekchi؛ xitay armiyesi téz sür'ette zamaniwiliship, dunyadiki eng küchlük herbiy qoshun'gha aylanmaqchi. Xitay yene hindi-tinch okyandiki tesir küchini kéngeytip, dunyagha xoja bolmaqchi”.

“Nyu-york waqti géziti” de élan qilin'ghan bir maqalide, antoniy blinkénning: “Biz xitay hökümitining öz tereqqiyat yönilishini özgertishidin ümid kütmeymiz. Shunga biz xitayni orap turghan istratégiyelik muhitni yéngidin berpa qilish arqiliq özimizning échiwétilgen, kengchil xelq'araliq sistémimizni qurup chiqimiz” dégen sözi tehlil qilinip, “Baydén hökümitining meqset-nishani asiyadiki bu ‛derijidin tashqiri chong dölet‚ ning künséri küchiyiwatqan tehditini tizginleydighan istratégiyelik muhit yaritish” déyilgen.

Amérikadiki rend siyaset tetqiqat merkizining xitay ishliri analizchisi timosi xét (Timothy R. Heath) Antoniy blinkénning bu nutqini sherhlep mundaq dédi: “Antoniy blinkén bu nutqida xitaygha qaratqan istratégiyelik siyasette meblegh sélish, hemkarliq we öz ara menpe'et yetküzüsh dégen üch uqumni tekitlidi. Méning bilishimche, uning démekchi bolghini, ‛biz eger xitayning az sanliq milletlerge yürgüzüwatqan qebih zorawanliqigha qarshi jaza yürgüzsek, xitay ulargha séliwatqan zulumini yumshitishi mumkin. Eger xitay az sanliq milletlerge yaxshi siyaset yürgüzse, bizmu xitaygha bolghan jazani yenggillitimiz‚ dégendin ibaret. Antoniy blinkén yene amérikaning öz ittipaqdashliri bilen zich hemkarlishidighanliqini éytti, eger biz xitayning zulumigha qarshiliq bildürüp uni jazalisaq, bashqa döletlermu shundaq jaza qollinidu. Shunga menche, amérika héch bolmighanda köpligen döletler bilen birliship xitaygha bésim ishlitip, shinjangdiki Uyghurlar mesiliside xitaygha iqtisadiy yaki diplomatiye jehette jaza yürgüzüshi kérek”.

Antoniy blinkén yene xitayning bu halgha kélishide, shi jinpingning bash rol oynighanliqini körsitip mundaq dégen: “Kommunist xitay hakimiyiti re'is shi jinpingning rehberlikide téximu mustebit, téximu öktem bolup ketti. Xitayning dölet ichide keng-kölemlik teqib-nazaret sistémisi ornatqanliqi we 80 nechche döletke bu téxnikini éksport qilghanliqigha qarisaqla buni bileleymiz. Xitay yene jenubiy déngizda kéngeymichilik qildi, rayon tinchliqi we xewpsizlikige, déngiz yoli we soda erkinlikige buzghunchiliq qildi”.

Amérikadiki kor analitik tetqiqat merkizining qurghuchisi andérs kor bu heqte twittérgha yollighan inkasida mundaq dégen: “Antoniy blinkén axir xitay re'isi shi jinpingning ismini tilgha élip turup tenqidlidi. Emma u téximu ilgiriligen halda xitay kompartiyesini tenqidlishi kérek. Shi jinping peqet xitayche alahidilikke ige bu fashistik partiyening eng burunqi nishani we istratégiyeside ching turup, uni téximu yaxshi ijra qiliwatidu”.

3 Ay awwal rusiye ukra'inagha hujum qilghandin kéyin, xitay hökümiti rusiyeni ashkara qollighan bolup, rusiye bilen birliship, amérika bashchiliqidiki gherb ellirige qarshi yéngi dunya tertipi ornatmaqchi bolghanidi. Antoniy blinkén bu heqte toxtilip mundaq dégen: “Rusiye ukra'inagha hujum qilishning aldida shi jinping bilen putin körüshüp, ikki dölet dostluqining cheklimisiz ikenlikini bayan qilishti. Téxi mushu heptide prézidént jow baydén yaponiyeni ziyaret qiliwatqan künlerde xitay bilen rusiye birlikte bombardimanchi ayropilanlar manéwiri ötküzdi. Xitay hökümiti wiladimir putinning ukra'inaning igilik hoquqigha tajawuz qilip, yawropaning xewpsizlikige tehdit salghan bu urushini qollidi. Bu hadise biz üchün, hindi-tinch okyan rayonida yashawatqanlar üchün bir agahlandurush signali”.

U yene xitaydiki kishilik hoquq mesilisi heqqide toxtilip mundaq dédi: “Amérika dunyadiki her qaysi dölet we xelqliri bilen birlikte, shinjang rayonida yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetke qarshi turidu. Bu rayondiki bir milyondin artuq xelq milliy kimliki we diniy étiqadi sewebidin lagérlargha qamaldi. Xitayning shinjang we tibette yashaydighan milletler we étiqadchi xelqqe qaratqan siyasiti we bashqa nurghun qilmishliri ‛birleshken döletler teshkilatining asasiy qanuni‚gha, shundaqla barliq döletler ri'aye qilishqa tégishlik ‛dunya kishilik hoquq xitabnamisi‚gha xilap”.

Nuri türkel ependi blinkénning bu nutuqta otturigha qoyghan meblegh sélish, ittipaqdashlar bilen hemkarlishish we riqabet qatarliq muhim nuqtilirini tilgha aldi we ularning Uyghurlar mesilisi bilen bolghan baghlinishini chüshendürdi.

Nuri türkel ependining bildürüshiche, u bu nutuqtin kéyin pikir bérip, amérikaning xitaygha yürgüzidighan siyasitide Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitish mesiliside muhim rol oynaydighan tedbirlerni körsitip ötken.

Antoniy blinkén sözining axirida, ikki dölet arisidiki riqabetning toqunushqa élip barmasliqi kéreklikini, amérikaning meqsitining xitayni weyran qilish emes, belki xitay buzghunchiliq qiliwatqan xelq'ara tertipni qoghdash ikenlikini, eger amérikaning dölet xewpsizliki we menpe'eti xirisqa uchrisa tehditni yoqitish üchün öz ittipaqdashliri bilen birliship küresh qilidighanliqini bildürgen. Yeni amérika herbiy küch jehettinla emes, iqtisad, téxnika, uchur-axbarat, diplomatiye jehette öz ittipaqdashliri bilen hemkarliship, xitayning dunyawi tehditige birlikte taqabil turidiken. Uning éytishiche, prézidént jow baydén amérika dölet mudapi'e minsitirliqigha yolyoruq bérip, xitaydin kélidighan tehditke taqabil turush, herbiy téxnika jehette üstünlükni saqlashni aldinqi pilan'gha élishni buyrughan. Prézidént baydén aldinqi hepte sherqiy asiya döletlirige qilghan ziyaritide, eger xitay teywen'ge hujum qilip qalsa, amérikaning teywenni qoral küchi bilen qoghdaydighanliqini éniq bildürgenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet