Бүгүнки хитай, төнүгүнки германийәму? (2)

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021-10-07
Share
Хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң бүгүнки сиясәтлириниң арқа көрүнүши һәққидә мулаһизиләр Хитай рәиси ши җинпиң дуня интернет йиғинида сөзләватқан көрүнүш. 2015-Йили 16-декабир, вухән.
AFP

20 Йилдин буян сиясәт вә тарих анализчилири бүгүнки хитайни 1-дуня урушидин илгирики германийәгә селиштуруп кәлмәктә.

Йеқинда “ташқий сиясәт” журнилида елан қилинған “бүгүнки хитай төнүгүнки германийәму, яки милләтчилик байриқини йолвас терисигә айландуривалғанму?” сәрләвһилик анализ мақалисида бүгүнки хитайни 100 йил илгирики германийәгә селиштурған станфорд университетиниң профессори, ховер иниститутиниң алий тәтқиқатчиси руссел берман бу икки дөләтниң баш көтүрүшидики аҗайип бир охшашлиқни тилға алиду. У болсиму 1-дуня уруши һарписидики германийә қошниси франсийә вә әнгилийәгә охшаш демократик заманивийлаштуруш йолида маңмай, өзигә хас болған “сондәрвәг”, йәни “алаһидә тәдбир” йолида меңип, германийәни һәр саһәдә тиз йүксәлдүргән. Бүгүнки хитайму “җуңгочә алаһидиликкә игә сотсиялизим” дин ибарәт дөләт игидарчилиқидики иқтисадий тәрәққият йолида меңип тиз йүксәлгән. Бирақ германийәниң әйни чағдики әнгилийәниң тәрәққий қилған санаити вә деңиз армийәси зомигәрликигә қарши риқабити уни 1-дуня урушиға сөрәп киргән. Хитайниң америка билән болған нөвәттики риқабити униму бир қетимлиқ дуня урушиға сөрәп кирәмду-йоқ? буниси һазирчә мәлум әмәскән. Әмма чикако университетиниң җон мершемәр вәкилликидики сиясий алимлири бирдәк һалда “хитайниң тенич баш көтүрүши мумкин әмәс” дәп қарайдикән.

Түркийәдики уйғур иниституниң мудири, истратегийә мутәхәссиси доктур әркин әкрәм әпәнди бу һәқтә тохталғанда, хитайға охшаш йеңидин баш көтүргән җаһангир күчләр кона җаһангир күчләргә җәң елан қилидиған әһвалларниң тарихта көп тәкрарланғанлиқини тилға елип, мубада хитай америкаға қарши һәрикәт қолланса, өзлириниң ақивитиниң хәтәрлик болидиғанлиқини әскәртти.

“юмшақ күч” нәзәрийәсини тунҗи болуп оттуриға қойған мәшһур миллий күч тәтқиқатчиси, харвард университетиниң сиясий пәнләр профессори йосеф нийе бүгүнки хитайниң 1914-йилидики германийәниң басқан йолини әйнән тәкрарлишидин әндишә қилғучиларниң бири икән. У “иқтисадшунас” журрнилида елан қилған бир мақалисида бүгүнки америка-хитай оттурисидики җиддийчилик билән әйни замандики германийә-әнгилийә оттурисидики мунасивәтни селиштуруп: “1914-йилидики германийә билән бүгүнки хитайдики кишини тәшвишкә салидиған охшашлиқ болса-тәкәббурлуқтур” дегән.

Корийә пусан дөләтлик университетиниң сиясий анализчиси вә профессори роберт кәллийниң қаришичә, вилһелим 2 заманидики германийә билән һазирқи хитайниң хәлқаралиқ муһити охшашлиққа игә икән. Йәни әйни чағдики германийәму дүшмән вә йерим дүшмән дөләтләрниң қоршавида қалған болуп, әтрапида бирәрму дост дөләт болмиған икән. Әмма қудрәтлик һәрбий тәрәққият 1870-йилларда парчилинип кәткән германийәни 50 йилға йәтмигән вақит ичидә пүтүн явропа қитәсиниң йеримини дегүдәк ишғал қилиш пурситиға ериштүргән. Ақивәттә дуня урушиниң иһтияҗи билән германийәгә қарши хәлқаралиқ иттипақдаш амийә қурулуп, германийәниң һәрбий күчигә аран хатимә бирәлигән. Бүгүнки хитайниң әтрапиму дүшмән дөләтләр билән қоршалған. Бирақ хитайниң бу муһасирини бөсүп чиқиш үчүн һәрбий һәрикәт қоллинип, американиң йитәкчилик орниға қарита җәң елан қилиш-қилалмаслиқи соал ишарити пәйда қилидикән.

Профессор берманниң қаришичә, гәрчә 1-дуня урушидин илгирики германийә билән бүгүнки хитай оттурисида нурғун охшашлиқлар болсиму, йәнә маһийәтлик пәрқләрму мәвҗуд икән. Бүгүнки хитай әйни замандики германийәдин қанчә һәссә мустәбит икән. Буни мундақ нуқтилардин селиштурғили болидикән: биринчиси, әйни замандики германийә қанун дөлити икән. Әдлийәси мустәқил икән. Буни һазирқи хитайға охшитишқа болмайдикән. Хитайда “әдлийәниң мустәқиллиқи” дәйдиған нәрсә мәвҗуд әмәскән. Иккинчиси, әйни замандики германийә һәқиқий демократик дөләт икән. Қанун турғузуш органлири парламентниң сайлими билән барлиққа келидикән. Нурғунлиған мустәқил партийәләр, ишчилар уюшмилири, иҗтимаий тәшкилатлар, мәдәнийәт уюшмилири мәвҗуд икән. Булар дөләтниң чәклимисигә учримайдикән. Буларниң бүгүнки хитайда болушини тәсәввурму қилғили болмайдикән. Үчинчиси, әйни замандики германийәниң һакимийәт органлири диний җәмийәтләрниң риқабитигә дуч келип турудикән. Җәмийәт кишиләрниң индивидуаллиқи, ичкий алаһидиликлиригә, етиқадиға һөрмәт қилидикән. Бу тәрипи җәмийәтни зораванлиқ билән идарә қиливатқан, омумиййүзлүк назарәтни йолға қоюватқан, қарши күчләрни зорлуқ билән бастуриватқан бүгүнки хитай һакимийити билән рошән селиштурма һасил қилидикән.

Уйғур зиялийси ғәюр қурбан әпәнди бу һәқтә пикир баян қилғанда, бүгүнки хитайни натсистлар германийәсигә селиштурушниң техиму мувапиқлиқини илгири сүрүп, бүгүнки хитайниң ақиветиниң 2-дуня урушидики германларниң ақивитигә охшап қелиши мумкинликини тәкитлиди.

Худсон иниститутиниң алий тәтқиқатчиси йү мачүнниң билдүришичә, нөвәттики хитай милләтчилики билән 19-әсирдики бисмарк дәвридә баш көтәргән герман милләтчиликиниң зор пәрқи бар икән. Хитай коммунистлириниң аталмиш “җуңхуа милләтлириниң бүйүк қәд көтүрүши” болса, әмәлийәттә милләтчилик байриқини йолвас терисиға айландуривелип, тирә тарақшитиштин башқа нәрсә әмәскән. Буниң хитай мәдәнийити яки әнәниси билән һечқандақ негизлик бағлиниши вә яки “җуңхуа идеологийәси” билән чуққуррақ бир йилтиздашлиқиму йоқкән. Шуңа ноқул хитай милләтчиликини мәркәз қилған бу аталмиш “җуңхуа милләтлириниң бүйүк қәд көтүрүши” ниң зади қандақ қәд көтүрүш икәнлики тоғрисида һазирғичә һечким чүшәнчә бирәлмәйдикән. Униң ейтишичә, хитай коммунистик һакимийитиниң бу сәпсәтисиниң пәйда болған йери германийә, уруқи өзгәргән җай русийә болуп, коммунистик мәдәнийәт вә маркисизим, ленинизим нәзәрийәсидин ибарәт ғәрбниң бу әсәбий идеологийәси хитайларни юқумландурғанкән. Хитай коммунистик партийәсиниң бүгүнки милләтчиликиниң маһийити әмәлийәттә коммунистик мустәбит һакимийәт әндизиси билән ғәрб демократик дөләтлириниң қиммәт қарашлири оттурисидики тоқунуш икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт