Bügünki xitay, tönügünki gérmaniyemu? (2)

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-10-07
Share
Xitay dölet re'isi shi jinpingning bügünki siyasetlirining arqa körünüshi heqqide mulahiziler Xitay re'isi shi jinping dunya intérnét yighinida sözlewatqan körünüsh. 2015-Yili 16-dékabir, wuxen.
AFP

20 Yildin buyan siyaset we tarix analizchiliri bügünki xitayni 1-dunya urushidin ilgiriki gérmaniyege sélishturup kelmekte.

Yéqinda "Tashqiy siyaset" zhurnilida élan qilin'ghan "Bügünki xitay tönügünki gérmaniyemu, yaki milletchilik bayriqini yolwas térisige aylanduriwalghanmu?" serlewhilik analiz maqalisida bügünki xitayni 100 yil ilgiriki gérmaniyege sélishturghan stanford uniwérsitétining proféssori, xowér inistitutining aliy tetqiqatchisi russél bérman bu ikki döletning bash kötürüshidiki ajayip bir oxshashliqni tilgha alidu. U bolsimu 1-dunya urushi harpisidiki gérmaniye qoshnisi fransiye we en'giliyege oxshash démokratik zamaniwiylashturush yolida mangmay, özige xas bolghan "Sonderweg", yeni "Alahide tedbir" yolida méngip, gérmaniyeni her sahede tiz yükseldürgen. Bügünki xitaymu "Junggoche alahidilikke ige sotsiyalizim" din ibaret dölet igidarchiliqidiki iqtisadiy tereqqiyat yolida méngip tiz yükselgen. Biraq gérmaniyening eyni chaghdiki en'giliyening tereqqiy qilghan sana'iti we déngiz armiyesi zomigerlikige qarshi riqabiti uni 1-dunya urushigha sörep kirgen. Xitayning amérika bilen bolghan nöwettiki riqabiti unimu bir qétimliq dunya urushigha sörep kiremdu-yoq? bunisi hazirche melum emesken. Emma chikako uniwérsitétining jon mérshémer wekillikidiki siyasiy alimliri birdek halda "Xitayning ténich bash kötürüshi mumkin emes" dep qaraydiken.

Türkiyediki Uyghur inistituning mudiri, istratégiye mutexessisi doktur erkin ekrem ependi bu heqte toxtalghanda, xitaygha oxshash yéngidin bash kötürgen jahan'gir küchler kona jahan'gir küchlerge jeng élan qilidighan ehwallarning tarixta köp tekrarlan'ghanliqini tilgha élip, mubada xitay amérikagha qarshi heriket qollansa, özlirining aqiwitining xeterlik bolidighanliqini eskertti.

"Yumshaq küch" nezeriyesini tunji bolup otturigha qoyghan meshhur milliy küch tetqiqatchisi, xarward uniwérsitétining siyasiy penler proféssori yoséf niyé bügünki xitayning 1914-yilidiki gérmaniyening basqan yolini eynen tekrarlishidin endishe qilghuchilarning biri iken. U "Iqtisadshunas" zhurrnilida élan qilghan bir maqalisida bügünki amérika-xitay otturisidiki jiddiychilik bilen eyni zamandiki gérmaniye-en'giliye otturisidiki munasiwetni sélishturup: "1914-Yilidiki gérmaniye bilen bügünki xitaydiki kishini teshwishke salidighan oxshashliq bolsa-tekebburluqtur" dégen.

Koriye pusan döletlik uniwérsitétining siyasiy analizchisi we proféssori robért kelliyning qarishiche, wilhélim 2 zamanidiki gérmaniye bilen hazirqi xitayning xelq'araliq muhiti oxshashliqqa ige iken. Yeni eyni chaghdiki gérmaniyemu düshmen we yérim düshmen döletlerning qorshawida qalghan bolup, etrapida birermu dost dölet bolmighan iken. Emma qudretlik herbiy tereqqiyat 1870-yillarda parchilinip ketken gérmaniyeni 50 yilgha yetmigen waqit ichide pütün yawropa qit'esining yérimini dégüdek ishghal qilish pursitigha érishtürgen. Aqiwette dunya urushining ihtiyaji bilen gérmaniyege qarshi xelq'araliq ittipaqdash amiye qurulup, gérmaniyening herbiy küchige aran xatime bireligen. Bügünki xitayning etrapimu düshmen döletler bilen qorshalghan. Biraq xitayning bu muhasirini bösüp chiqish üchün herbiy heriket qollinip, amérikaning yitekchilik ornigha qarita jeng élan qilish-qilalmasliqi so'al ishariti peyda qilidiken.

Proféssor bérmanning qarishiche, gerche 1-dunya urushidin ilgiriki gérmaniye bilen bügünki xitay otturisida nurghun oxshashliqlar bolsimu, yene mahiyetlik perqlermu mewjud iken. Bügünki xitay eyni zamandiki gérmaniyedin qanche hesse mustebit iken. Buni mundaq nuqtilardin sélishturghili bolidiken: birinchisi, eyni zamandiki gérmaniye qanun döliti iken. Edliyesi musteqil iken. Buni hazirqi xitaygha oxshitishqa bolmaydiken. Xitayda "Edliyening musteqilliqi" deydighan nerse mewjud emesken. Ikkinchisi, eyni zamandiki gérmaniye heqiqiy démokratik dölet iken. Qanun turghuzush organliri parlaméntning saylimi bilen barliqqa kélidiken. Nurghunlighan musteqil partiyeler, ishchilar uyushmiliri, ijtima'iy teshkilatlar, medeniyet uyushmiliri mewjud iken. Bular döletning cheklimisige uchrimaydiken. Bularning bügünki xitayda bolushini tesewwurmu qilghili bolmaydiken. Üchinchisi, eyni zamandiki gérmaniyening hakimiyet organliri diniy jem'iyetlerning riqabitige duch kélip turudiken. Jem'iyet kishilerning indiwidu'alliqi, ichkiy alahidiliklirige, étiqadigha hörmet qilidiken. Bu teripi jem'iyetni zorawanliq bilen idare qiliwatqan, omumiyyüzlük nazaretni yolgha qoyuwatqan, qarshi küchlerni zorluq bilen basturiwatqan bügünki xitay hakimiyiti bilen roshen sélishturma hasil qilidiken.

Uyghur ziyaliysi gheyur qurban ependi bu heqte pikir bayan qilghanda, bügünki xitayni natsistlar gérmaniyesige sélishturushning téximu muwapiqliqini ilgiri sürüp, bügünki xitayning aqiwétining 2-dunya urushidiki gérmanlarning aqiwitige oxshap qélishi mumkinlikini tekitlidi.

Xudson inistitutining aliy tetqiqatchisi yü machünning bildürishiche, nöwettiki xitay milletchiliki bilen 19-esirdiki bismark dewride bash kötergen gérman milletchilikining zor perqi bar iken. Xitay kommunistlirining atalmish "Jungxu'a milletlirining büyük qed kötürüshi" bolsa, emeliyette milletchilik bayriqini yolwas térisigha aylanduriwélip, tire taraqshitishtin bashqa nerse emesken. Buning xitay medeniyiti yaki en'enisi bilen héchqandaq négizlik baghlinishi we yaki "Jungxu'a idé'ologiyesi" bilen chuqqurraq bir yiltizdashliqimu yoqken. Shunga noqul xitay milletchilikini merkez qilghan bu atalmish "Jungxu'a milletlirining büyük qed kötürüshi" ning zadi qandaq qed kötürüsh ikenliki toghrisida hazirghiche héchkim chüshenche birelmeydiken. Uning éytishiche, xitay kommunistik hakimiyitining bu sepsetisining peyda bolghan yéri gérmaniye, uruqi özgergen jay rusiye bolup, kommunistik medeniyet we markisizim, léninizim nezeriyesidin ibaret gherbning bu esebiy idé'ologiyesi xitaylarni yuqumlandurghanken. Xitay kommunistik partiyesining bügünki milletchilikining mahiyiti emeliyette kommunistik mustebit hakimiyet endizisi bilen gherb démokratik döletlirining qimmet qarashliri otturisidiki toqunush iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet