“Erkinlikning chaqirishi” namliq muhakime yighinida xitayning erkinlik düshmini ikenliki tekitlendi

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2024.04.19
Roshen-abbas-1024 Uyghur herikiti teshkilatining re'isi roshen abbas jorj bosh pirézidéntliq merkizide ötküzülgen “Erkinlikning chaqirishi” namliq rehberlik munbiri yighinida sözlewatidu. 2024-Yil 18-aprél, dallas
Roshen abbas

2024-Yil 18-aprél küni, jorj bosh pirézidéntliq merkizide  “Erkinlikning chaqirishi” namliq rehberlik munbiri yighini  ötküzüldi.

Bu yighindiki söhbette asasen, bügünki dunyada boluwatqan jiddiy özgirishler—insanperwerlikke qarshi esheddiy milletchilik, démokratiyege qarshi mustebitlik, erkinlikke qarshi zorawanliqning  bash kötürüshi hemde amérikaning démokratiye, erkinlik we kishilik hoquqni qoghdash jehette  oynaydighan yétekchilik roli bash téma qilindi.

2024-Yil 18-aprél küni, jorj bosh pirézidéntliq merkizide  “Erkinlikning chaqirishi” namliq rehberlik munbiri yighinida sabiq amérika pirézidénti jorj bush sözlewatqan körünüsh. 2024-Yil 18-aprél, dallas
2024-Yil 18-aprél küni, jorj bosh pirézidéntliq merkizide “Erkinlikning chaqirishi” namliq rehberlik munbiri yighinida sabiq amérika pirézidénti jorj bush sözlewatqan körünüsh. 2024-Yil 18-aprél, dallas
Roshen abbas

Yighinda sözge chiqqan jorj bosh pirézidéntliq merkizi ijra'iye diréktori kén hayrish (Ken Hirsch) xelq'ara sehnide yétekchilik rol oynap kéliwatqan  amérika  nöwette duch kéliwatqan üch türlük xirisni otturigha qoydi, u bolsimu xelq'ara bölünüsh, téxnikiliq tereqqiyat we milletchilikning bash kötürüshidin ibaret. Uning bildürüshiche, siyasiy jehettiki meghlubiyet milletchilikni kücheytidu؛ milletchilik yoligha mangghan siyasetchiler bolsa zorawanliq yolini tallaydu. Bir dölet xelq'ara mesililerge tesir körsitimen deydiken, aldi bilen öz ichidiki mesililerni yaxshi hel qilishi kérek؛ halbuki amérika xelq'ara sehnidiki yétekchi ornidin chékinidighan bolsa, uning dölet xewpsizliki tehditke uchraydu. Ukra'ina we isra'iliyede boluwatqan urush shuni chüshendüriduki,  dunya miqyasida erkinlik üchün küresh qilish nahayiti muhim.

U sözide yene,  tarixtin béri amérikining erkinlik, démokratiye we kishilik hoquqni qoghdashqa qandaq ehmiyet bérip kelgen bolsa, bügünkidek  weziyettimu ularni muhim orun'gha qoyidighanliqini, belki ularni alliqachan istratégiyelik pirinsip, zörüriyet qilip békitkenlikini bildürdi. U ukra'inada dawamlishiwatqan urush, xitayning bash kötürüp teywenning erkinlikige tehdit sélishi qatarliqlarni tilgha élip, démokratiye chöküwatqandek, mustebitlik bash kötürüwatqandek halet shekillen'gen bügünki dunyada amérikaning bu jehette oynaydighan yétekchilik rolining pewqul'adde muhim bolidighanliqini otturigha qoydi.

2024-Yil 18-aprél küni, jorj bosh pirézidéntliq merkizide  “Erkinlikning chaqirishi” namliq rehberlik munbiri yighini körünüshi. 2024-Yil 18-aprél, dallas
2024-Yil 18-aprél küni, jorj bosh pirézidéntliq merkizide “Erkinlikning chaqirishi” namliq rehberlik munbiri yighini körünüshi. 2024-Yil 18-aprél, dallas
Roshen abbas

Bu yighindiki söhbetke qatnashqan amérika merkiziy axbarat idarisining bashliqi wilyam burnis (William Burns)  nöwette özgiriwatqan dunya weziyiti we uning amérika teshebbus qilip kéliwatqan  erkin, démokratik dunya tertipige élip kéliwatqan xirisliri heqqide toxtaldi. U amérikining ukra'inagha yardem bérishining rusiyedek tajawuzchi döletning yawropagha élip kélidighan xetirini tügitish jehettila emes, xitaydek mustebit döletning kéngeymichilik gherizini cheklesh jehettinmu muhim ikenlikini körsetti. U mundaq dédi: “Shi jinping we xitay hökümiti putinning ehwalini körüp azraq hoshini tapti. Shi jinping rusiyeni ukra'inani bésiwalidu dep xiyal qilghanidi, u amérika bilen yawropani ukra'inagha yardem bermeydu dep oylighanidi. Oylimighan yerdin biz rusiyeni iqtisadiy jehettin ziyan'gha uchrattuq, özimizmu bu ziyanning bir qismini üstimizge alduq. Teywen'ge qarisaqla, bizning bu qilghanlirimizning xitaygha tesiri bolghanliqini köreleymiz. Eger biz ukra'inadin yiraqlashsaq, xitayni yaman niyitidin yandurushmu teslishidu”.    

U hazir rusiye bilen xitayning birlishiwélishining amérika üchün tehdit peyda qilsimu, amérikaning dunyaning her qaysi jayliridiki ittipaqdashliri, bolupmu hindi-tinch okyan we yawropadiki ittipaqdashlirining qollishi bilen ghelibe qilalaydighanliqini,  erkinlik we démokratiyening haman ghalip kélidighanliqini bildürdi.

U yene xitay bilen rusiyedek mustebit, zorawan döletlerning dölet halqighan  basturushliri heqqide toxtilip mundaq dédi: “Xitay döliti öz puqralirini basturup, qorqutup kelgendin sirt, bashqa döletlerde, bolupmu yawropa we asiya döletliride saqchi ponkitliri qurup, xitay muhajirliri we pa'aliyetchilerni nazaret qilip, ulargha tehdit sélip kelmekte”. 

Muhakime yighinining “Erkinlik awazi” qismida afghanistan, shimaliy koréye we ukra'inaning kishilik hoquq pa'aliyetchiliri söz qildi. Ular zorawan hakimiyetning bésimi we tehditliridin qandaq ghalib kelgenliki, ümid we berdashliq bérish küchini qandaq yétishtürgenliki heqqidiki tejribilirini sundi.

Yighinning mutexessisler guruppisi söhbitide, wilson tetqiqat merkizining bashliqi mark grin (Mark Green) bügünki dunya bilen kishilik hoquqning munasiwitini sherhlep, dunyaning tinchliqi we güllinishi üchün démokratik bir jem'iyet muhiti  bolushning zörürlükini tekitlidi. U birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissari élan qilghan doklatni neqil keltürüp, bügün dunyada bashqa döletlerdin, bolupmu démokratik döletlerdin panahliq tiligen köchmenlerning 130 milyon'gha yetkenlikini, ularning asasen urush yartilighan döletler we mustebit döletlerdin qachqanlar ikenlikini otturigha qoydi.

Amérika “Erkinlik sariyi” ning mu'awin re'isi, jorj bosh tetqiqat institutining aliy tetqiqatchisi nikol ribbins sédaka (Nicole Ribbins Sedaca)     xitayning “Bir belbagh bir yol” qerz tuziqi arqiliq afriqa we latin amérikasidiki iqtisad, ul eslihe qurulushi hemde démokratiyening tereqqiy qilishigha buzghunchiliq qiliwatqanliqini, xitay bilen birge rusiyeningmu mustebitlik, zorawanliq yoligha méngip, dunyagha tehdit shekillendürgenlikini, amérikining ulargha qarshi démokratik eller ittipaqi teshkillep, dunyaning tertipi hemde xewpsizlikini qoghdashqa yétekchilik qilishi kéreklikini otturigha qoydi.

2024-Yil 18-aprél küni, jorj bosh pirézidéntliq merkizide  “Erkinlikning chaqirishi” namliq rehberlik munbiri yighini körünüshi. 2024-Yil 18-aprél, dallas
2024-Yil 18-aprél küni, jorj bosh pirézidéntliq merkizide “Erkinlikning chaqirishi” namliq rehberlik munbiri yighini körünüshi. 2024-Yil 18-aprél, dallas

Muhakime yighinining diniy erkinlik témisida élip bérilghan söhbitide, Uyghur herikiti teshkilatining re'isi  roshen abbas xanim diniy erkinlik heqqidiki so'algha jawab bérip, diniy erkinlikning  héchqandaq hökümet yaki shexsning arilishishi we cheklimisi bolmighan eng tüpki insaniy erkinlik we kishilik hoquq ikenlikini bildürdi hemde xitay hökümitining bu erkinlikni Uyghurlardin tartiwalghanliqini otturigha qoydi.   

Roshen abbas xanim yene, Uyghur irqiy qirghinchiliqi, diniy basturush hemde buning démokratiye we insanliq wijdanigha qoyghan so'ali heqqide toxtaldi. U, xitay hökümiti Uyghur rayonida irqiy qirghinchiliqni bashlighandin buyan uchrighan külpetlirini, hedisi gülshen abbasning téxiche xitay türmiside ikenlikini misal qilip körsitish arqiliq, mana buning pikir erkinliki üchün tölen'gen éghir bedel ikenlikini eskertti. U yene xitayning türme-lagérlirigha solan'ghan nechche milyon Uyghurning qiyin-qistaqta yashawatqanliqini, bolupmu ayallarning insan qélipidin chiqqan xorluqlargha uchrawatqanliqini, tughuttin cheklen'genliki we mejburiy emgekke séliniwatqanliqini, xitayning bu qebih jinayetliridin dunyani agahlandurush we uninggha qarshi tedbir élish zörürlükini tekitlidi.

Roshen abbas xanim mundaq dédi: “Eger siz bügün Uyghurlar uchrawatqan qebih zorawanliq we shuninggha oxshash mesililer heqqide gep qilmisingiz, bu döletning bashqa ishliri heqqide sözlesh salahiyitingizmu bolmaydu. Halbuki men bu döletning kelgüsidin ensirewatimen, chünki erkinlik we démokratiye xeterde qaldi, ular tehditke uchrimaqta. Shunga biz qet'iy küresh qilishimiz kérek؛ biz adimiylik, erkinlik we démokratiye üchün, kelgüsi ewladlirimizgha güzel bir dunya qaldurush üchün küresh qilishimiz kérek”.

Roshen abbas xanim ziyaritimizni qobul qilip, bu yighinda otturigha qoyghan pikirliri heqqide toxtilip ötti.

Muhakime yighinining axirida, söhbet ishtirakchiliri xitaygha oxshash mustebit, zorawan döletler peyda qiliwatqan tosqunluq we palaketlerge qandaq yüzlinish, ayallar uchrawatqan ziyankeshlikni qandaq toxtitish, köchmenler mesilisini qandaq hel qilish toghruluq pikirlirini otturigha qoydi.

Axirida ular köp milletlik bir jem'iyette diniy erkinlik we kishilik hoquqni qoghdashning muhimliqi hemde bu erkinlik duch kéliwatqan xirislar heqqide muhakime élip bardi.

Roshen abbas xanim bu yighinning Uyghurlar we Uyghur teshkilatliri üchün ehmiyetlik bir yighin bolghanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.