Алим сейтофниң карл гершман билән өткүзгән сөһбити

Мухбиримиз алим сейитоф
2021-12-06
Share
karl-gershman-Carl-Gershman Америка демократийәни илгири сүрүш фондиниң рәиси карл гершмән әпәнди америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән “уйғур һәптилики” муһакимә йиғининиң ечилиш мурасимида сөзлимәктә. 2019-Йили 6-июн, вашингтон.
RFA

Алим сейтоф: демәк, гершман әпәнди, сиз NED да оттуз йилдин көпрәк вақит ишләп кәлдиңиз. Сиз әмәлийәттә дөләтлик демократийә фондиниң қурғучилириниң бири болисиз. Сиз NED да ишләп, мунәввәр һаят вә нәтиҗә қазанған оттуз йилдин көпрәк вақтиңизда уйғурлар, тибәтләр, хоңкоңлуқлар, хитайлар вә башқиларниң демократийәсини тәшвиқ қилишқа ярдәмләштиңиз. Бүгүн тәшкилатиңиз мәбләғ селип қоллиған дуня уйғур қурултийи, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши вә уйғур һәрикити пенсийәгә чиққиниңизни тәбриклиди. Ундақта, әмди, қандақ десәм болар? шу өзиңиз дәсләптә қоллиған тәшкилатларға қандақ қарайдиғансиз? сиз немә үчүн уйғур тәшкилатлирини қоллашни қарар қилғансиз?

Карл гершман: билисизки, биз әң башта, “қирғинчилиқ” дәп һөкүм чиқмаста биз уйғурларни хитайниң ичидики зиянкәшликкә учриған бир милләт, аз санлиқ милләт әмәс, бәлки бир милләт, дәп қаридуқ. Мән охшимиған қәтлиам, һәрикәтләр вә қозғилаңлар тоғрилиқ өгинишкә башлидим. Мән қанчә көп өгәнгәнсери вә адәмләр билән тонушқансери, күрәшкә шунчә садиқ болуп қалған идим, һәм вәзийәтниң начарлишип кәткиниму көрдүм. 2009-Йилидики үрүмчи қозғилиңидин кейин, мән бир парчә мақалә язғанидим. Вәзийәтниң начарлишип кәткәнликини көрдүм. Һазир илгирикидин техиму начарлишип кәткән. Әмма мән бүгүнки нутқумда дегинимдәк, үмид бар, дәп қараймән. Йәһудийларға болған қирғинчилиқта йәһудий хәлқигә болған ишларға охшимиған йери шуки, уни һечким билмәйтти. Әмма һәр қандақ адәмләр һазир немә болуватқанлиқини билиду. Уйғур вәзийити хәлқара қанун вә қирғинчилиқ әһдинамисигә асасән, “қирғинчилиқ әһдинамиси” дики “башқа бир милләткә йоқитиш нийити билән қарши һәрикәт қилиш” ениқлимиси бойичә “қирғинчилиқ” дәп қарилиду. Улар шундақ қиливатиду. Һәтта мәҗбурий туғмас қилиш вә туғушниң алдиниң елиш, буларниң һәммиси хитайниң ичидики уйғур хәлқини йоқитишиниң бир амили. Дуня хәлқи һечболмиғанда уйғурларни қоғдап, бу ишниң алдини елиши керәк. Шундақ қилип, маңа уйғурларни қоллимай амал йоқ иди. ярдәм қилишим мениң бирдинбир қилишқа тегишлик ишим иди.

Алим сейтоф: әмди, әлвәттә уйғур хәлқи өзиңизниң шундақла NED ниң қоллишиға толиму миннәтдар. Бүгүн улар шу миннәтдарлиқни билдүрди. Әмма бу дегән бәшинчи йилиға қәдәм тәшрип қилған бир қирғинчилиқ, ениқки, бу тохтап қалмиди. Ундақта, сиз американи өз ичигә алған хәлқара җәмийәт хитайниң уйғурларға қаратқан қирғинчилиқни тохтитишқа йетәрлик иш қилған, дәп қарамсиз?

Карл геришман; бу, күрәшниң башлиниши халас. Йетәрлик иш қилинмиди, әлвәттә. Пакит шуки, икки айдин кейин қишлиқ олимпик мусабиқиси бу қирғинчилиқни садир қилғучи болған һөкүмәтниң дөләт пайтәхти болған бейҗиңда ечилиду. Әммә етираз билдүрүлиду. Буни башқурурш бейҗиңға асан чүшмәйду. Етиразлар болиду вә олимпик мусабиқиси түгигәндин кейин күрәш давам қилиду. Мәнчә биздә бәк көп. Биз уйғур достлиримиз билән музакирилаштуқ, буларниң немә қилиш керәклики тоғрилиқ нурғун ой-пикирлири бар. Биз пәқәт ғәрбтила әмәс, бәлки мусулман дунясидиму қоллаш орнитишимиз керәк, дәп қараймән. Мусулман дунясидики сүкүтни тохтиши керәк, дәп ойлаймән. Бу, бүгүнки дунядики бир мусулман хәлқи учриған әң еғир зиянкәшлик һесаблиниду. Мусулманлар өзлириниң бу һәқтә гәп қилиши керәкликини билиши керәк һәмдә гәп қилиш ғәрбликләрдин әмәс, бәлки мусулманлар тәрипидин чақирилиши керәк. Демәк, мениңчә дуняви характерлик мусулманлар тори қурушимиз дуняда уйғурларға қоллаш орнитишта рол ойнайду.

Алим сейтоф: әлвәттә, сизниң башчилиқиңизда NED уйғурлар шундақла хитай вә башқа дөләтләрдики башқа зиянкәшликкә учриған милләтләр үчүн нурғун ишларни қилған. Уйғур хәлқи учраватқан бу давамлишиватқан қирғинчилиқтин қарайдиған болсақ, сизниңчә NED вә шуниңға охшаш институтлар йәнә немиләрни қилалайдиғанду?

Карл геришман: демәк, бу көп, NED ниң тәшкилатларға мәбләғ селиштин башқа қилалайдиған иши шуки, биз мунасивәт орниталаймиз. Биз тәшкилатларни өзара тонуштуралаймиз. Бу һәқиқәтәнму бу ишниң арқа көрүнүшидики түрткисиниң бири. “мусулман қирғинчилиққа қарши тори”, әнә шу қирғинчилииққа қарши мусулманларниң торидур. Биз уларни пүтүн дунядики торлар вә IPAC тәк парламентлар ара торларға тонуштуралаймиз. Қоллаш орнитишта қилишқа тегишлик ишлар көптүр. Бундақ ишлар иккинчи дуня уруши мәзгилдә йәни йәһудийларға қарита чоң қирғинчилиқ йүз бәргән вақитта болмиғаниди, әмма һазир бу болиду, һәм техиму иш қилишимиз лазим. Бу пәқәт вә пәқәт бир һәрикәт һасил қилиштинла ибарәт, халас.

Алим сейтоф: шундақ. Сиз бүгүн пенсийәгә чиқип, пенсийәгә чиққиниңиз тәбриклиниватқан билән, әмма сиз һерип кәтмидиңиз. Сиз бир җәңчи, бир кишилиң һоқуқ паалийәтчиси. Сиз интайин көп ишларни қилип кәлдиңиз вә хитайниң инсанийәткә қарши җинайәтлирини паш қилишқа мақалиму яздиңиз. Әмди, сиз тәсир күчиңиз билән мунасивитиңизни уйғур хәлқигә ярдәм қилишқа давамлиқ ишлитип турамсиз?

Карл гершман: немә қилалисам, шуни қилимән. Мән ярдәм қилишқа тәйяр. NED Ниң йеңи президенти бар, бу наһайити яхши болди. Өткүнчи мәзгилни наһайити яхши өткүздуқ. Әмма мән йәнилар бар. Мениң ой-пикирлирим бар. Мән башқа кишиләр билән бирликтә ишләймән. Һәмдә мениң уйғур дәвасида алаһидә мәҗбурийитим бар. Уйғур достлиримниң һәммиси билән ишлишимгә көзүм төт. Бүгүн кәч уларниң көп бир қисми бу йәргә кәлди. Шуларниң ичидә сизму бар.

Алим сейтоф: мәнчә булар даим, әтиму сиздин ой-пикир сорайду, йеңи ой-пикир елип. “карл, бизгә ярдәм қилиңә”, дәп. Мәнчә булар чоқум шундақ қилиду. Сизгә көптин көп рәһмәт. Пенсийәгә чиққиниңизға мубарәк болсун! бундин кейин чоқум алақимиз болиду.

Карл гершман: сизгә көп рәһмәт алим.

Алим сейтоф: рәһмәт сизгә, миннәтдармән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт