Хитайдики «йүши» ширкитиниң уйғурларни тонуйдиған юмтал ишләпчиқарғанлиқи ашкариланди

Мухбиримиз әркин
2020-11-19
Share
chiray-tonush-systemisi-1.jpg Хитайда елип берилған йәрмәнкидә йоған екранда көрүнүп турған чирай тонуш системиси. 2018-Йили 23-өктәбир, бейҗиң.
AP

Америкадики ипвм намлиқ бир назарәт технологийә тәрәққият тәтқиқат орни йеқинда хитайниң җеҗаң өлкисидики йүши, йәни (юнивийо) ширкитиниң уйғурларни тәқиб қилишни нишан қилған бир хил «ирқчи» йүз тонуш юмтали ишләпчиқирип, базарға салғанлиқини ашкарилиди. Ипвмниң билдүрүшичә, йүши ширкити хитайдики 3 чоң бихәтәрлик камераси ишләпчиқириш ширкитиниң бири болуп, бу ширкәтләрниң һәммиси уйғурларни нишан қилған «ирқчил» чирай тонуш юмтали ишләпчиқарған икән.

Бу айниң башлирида хитайдики дахуа технологийә ширкитиниң өткән йили хәйкаң технологийә ширкитиниң уйғурларни тонуш иқтидариға игә бу хил әқлий камераларни ишләпчиқарғанлиқи ашкариланған. 2019-Йили америка һөкүмити бу икки ширкәтни хитайниң уйғурларни бастурушиға һәмкарлашқанлиқи сәвәблик малийә министирлиқиниң «қара тизимлики» гә киргүзүп, уларниң америка технологийәсигә еришишини чәклигән иди.

Биз 18-ноябир хитайниң хаңҗо шәһиридики йүши ширкитиниң баш штабиға телефон қилип, уларниң буниңға чүшәнчә беришини тәләп қилдуқ. Бу ширкәтниң «овен» исимлик бир мәсул хадими бу һәқтики соаллиримизға зиддийәтлик җавабларни бәрди.

У бу ширкәтниң етник йүз тонуш юмтал ишләпчиқарғанлиқини инкар қилип, униң мәлум бир етник милләтни нишан қилғанлиқини рәт қилди. У: «мән бизниң бундақ бир мәқситимиз бар, дәп қаримаймән. Мениң буниңдин хәвирим йоқ. Мениңчә, биздә бундақ программа йоқ,» деди. Биз униңға уларниң программа йүкләш бетидики юмтал ечиш запчисиниң кодида уйғурларниң исми барлиқи, буни ипмвниң байқиғанлиқини ейтқан болсақму, лекин у буниңға дәлил көрситишимизни тәләп қилип, өзлириниң юмтал ечиш запчисида бундақ код йоқлуқини билдүрди.

Биз йәнә униңдин мәлум бир милләтни нишан қилған бундақ бир юмтални ясап, базарға селишниң әхлақий җәһәттин қобул қилғили болидиған-болмайдиғанлиқини соридуқ. У: «буни қобул қилғили болмайдиғанлиқи», әмма өзиниң ширкитини бундақ юмтал ишләйду, дәп қаримайдиғанлиқини билдүрди. «Ундақ болса немә үчүн бу ширкәт уйғурларни нишан қилған бу юмтални ишләпчиқириду» дегән суаллимизға у: «мән ширкитимизниң мудирлири билән сөзлишип, уларниң бу ишни тәкшүрүшигә түрткә болимән,» дәп җаваб бәрди.

Ипвмниң билдүрүшичә, йүши ширкитиниң программа йүкләш бетидики юмтал ечиш запчисиниң етник кодида тилға елинған хитайдики бирдин бир милләт уйғурлар икән. Ипвмниң доклатида уйғурларниң системилиқ бастурулушидин хитайдики бихәтәрлик камераси ишләпчиқириш карханилириниң пайдиға еришиватқанлиқи, америка һөкүмити хитайниң дахуа вә хәйкаң ширкәтлиригә ембарго қойғандәк, йүши ширкитиниңму диққәт қозғаватқанлиқини билдүргән.

Уларниң тәкитлишичә, мәзкур юмталниң фонкитсийәси камераларниң уйғур чирай кишиләрни байқап, хитай сақчилириға аптоматик мәлум қилип туруш болуп, очуқ-ашкара ирқчилиқ болған бу юмтал хитайниң мәмликәт миқясида омумлашқан икән. Кишилик һоқуқ мутәхәссислириниң агаһландурушичә, нөвәттики мәсилә бу ширкәтләрниң кишилик һоқуқни дәпсәндә қилип, пайда тепишиниң қандақ алдини елиш икән.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси һенрей шаҗевиский 18-ноябир бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «ениқки, бу сода наһайити тапавәтлик. Биз бурун дахуа вә хәйкаң ширкәтлириниң назарәт техникисида йетәкчи ширкәтләр икәнликини биләттуқ. Бирақ һазир буниңға йәнә бири қетилди. Бу хил программа ясайдиған башқа нурғун шәркәтләр кишиләрни назарәт қилишни индивидуаллаштурди. Ениқки, буниң тапавити зор. Буниңға имбаргому кар қилмайватиду. Улар изчил хитайниң қоллишиға еришип кәлди. Сиясәт бәлгилигүчиләр бу ширкәтләрниң кишилик һоқуқни дәпсәндә қилип пайда елишини тохтитишниң чарисини қилиши керәк.»

Һенрий шаҗевискийниң тәкитлишичә, хитайниң бу технологийәси уйғурларда синақ қилинип, чәт әлләргә експорт қилинмақта икән. У бурун бу технологийәниң диктатор дөләтләргә експорт қилиниши әндишә қозғап кәлгән болса, һазир униң демократик дөләтләргә експорт қилиниватқанлиқи билдүрүп, бу тәхнологийәниң тапавити вә униң аз санлиқ милләтләргә қаритилиши бәк әндишә қозғаватқналиқини билдүрди.

Һенрей шаҗевиский мундақ дәйду: «бу назарәт технологийәси експорт қилинип, нурғун пайдиға еришипла қалмай, бу йәнә тинчлиққа берип тақалмақта. Технологийәниң кишиләрни тәқиб қилиш иқтидариниң қанчилик тоғра икәнликини билмәймән, әмма у дуняда аз санлиқ милләтләрни тәқиб қилиш үчүн ишлитилишкә башлиди. Бу һушярлиқни қозғиши керәк. Бу технологийә уйғурларда синақ қилинди. Буниң тапавити вә аҗиз топларни нишан қилиши һәқиқәтән әндишә қозғайду.»

Бу ипвмниң тунҗи қетим хитай ширкәтлириниң уйғурларниң чирайини тонуш юмтали ясиғанлиқини ашкарилиши әмәс. Улар өткән йили 11-айда бу хил юмталниң хитай һөкүмити тәрипидин пиланланғанлиқи, бу программини ишлитиватқан 12 хитай җамаәт хәвпсизлик идарисини тепип чиққан. Йүши ширкәтниң хитай иҗтимаий таратқулирида ашкарилишичә, бу ширкәт һазирға қәдәр хитайниң 249 «өткүр коз» вә 741 «бихәтәр шәһәр» программисиниң тохтамиға еришкән болуп, у хитай сақчи органлири көзитиш камераси билән тәминләйдиған асаслиқ ширкәт болуп қалған.

Лекин һенрий шаҗевискийниң тәкитлишичә, хитай ширкәтлириниң һәрикити хәлқара өлчәмләргә хирис пәйда қилмақта икән.

У мундақ деди: «әгәр бу техника билән кишиләрниң кимликини уларниң етник кимлики арқилиқ ениқлаш бир өлчәмгә айланса, негизлик бир хирисни елип келиду. Чүнки биз бәзи һөкүмәтләрниң бу техникини мәсулийәтчанлиқ билән ишлитишигә ишәнч қилалмаймиз. Буниңда дунядики аз санлиқ милләтләр униң нишаниға айланмақта. Мән шуни демәкчи, хитайниң һәрикити йеңи бир өлчәмни оттуриға қойди. Әгәр сиз бир диктатор һөкүмәт болсиңиз, бу техникини қарши алисиз. Чүнки сизниң күчиңизни қоғдайду. Буниңдин дунядики һәрқандақ аз санлиқ милләт әндишә қилиши керәк.»

Ипвмниң билдүрүшичә, йүши ширкити 2019-йили хитайда дахуа вә хәйкаң ширкәтлиридин қалса әң көп пайда тапқан 3-чоң камера ишләпчиқириш ширкити икән. Нөвәттә әлибаба билән һәмкарлишиватқан бу ширкәт илгири хитайниң хуавей ширкити билән нурғун түрләрдә һәмкарлашқан болсиму, лекин у йеқинқи йилларда хуавей билән болған мунасивитигә мусапә қоюп, хуавейни өзиниң торидин чиқиривәткән.

Ипвмниң илгири сүрүшичә, америка һөкүмитиниң хуавейға қаттиқ ембарго қойғанлиқини нәзәрдә тутқанда йүши ширкитиниң униңға мусапә қоюши һәйран қаларлиқ иш әмәс икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт