Kiristofér simis: "Korona wirusi mesilisi xitayning 'irqi qirghinchiliq jinayiti' ni yoshuralmaydu"

Muxbirimiz nur'iman
2020-07-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tom lentos kishilik hoquq komitéti achqan xitaydiki diniy-itiqad erkinliki mesilisi boyiche guwahliq bérish yéghinigha parlamént ezasi kiristofér simis ependi(sehnide ongda) riyasetchilik qildi, nuri türkel ependi söz qildi. 2020-Yili 30-iyul, washin'gton.
Amérika tom lentos kishilik hoquq komitéti achqan xitaydiki diniy-itiqad erkinliki mesilisi boyiche guwahliq bérish yéghinigha parlamént ezasi kiristofér simis ependi(sehnide ongda) riyasetchilik qildi, nuri türkel ependi söz qildi. 2020-Yili 30-iyul, washin'gton.
Photo: RFA

Amérika tom lentos kishilik hoquq komitéti "Insan tughulushidinla barawer, ular izzet-hörmette we hoquqta erkin we barawerdur" dégen sho'ar bilen pa'aliyet élip bériwatqan bir organdur. Mezkur organ 30-iyul mexsus xitaydiki diniy-itiqad erkinliki mesilisi boyiche guwahliq bérish yéghini achti.

Mezkur yighinning témisi "Xitaydiki dini erkinlik: épiskop jéymis su jimin délosi" bolup, tom lentos kishilik hoquq komitétining bildürüshiche, jeymis su jimin isimlik katolik dini épiskop xitay da'iriliri teripidin 17 yildin biri tutqunda iken.

Yighin riyasetchisi, parlaminét ezasi kiristofér simis ependi yighinni munu sözler bilen bashlidi: "Re'is shi jinping: épiskop su qeyerde? biz bügün mexsus épiskop jeymis su jimin délosi üstide toxtilimiz. Uni biz 'wijdan mehbusi' dep qaraymiz."

Kiristofér simis xitayda xirisytiyan, tibet budistliri we hazir eng éghir bolghini milyonlighan Uyghurlarning islamiy kimliki tüpeylidin zulumgha uchrawatqanliqini tekitlidi. Bu heqte yighin'gha neq meydandin qatnashqan amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel ependi guwahliq berdi.

U munularni bildürdi: "Xitay hakimiyiti 'dölet xewpsizliki qanuni' ni ishqa sélip, barliq dinlarni nishan qiliwatidu. 'üch xil küch' ke qarshi turush sho'ari astida milyonlighan Uyghurlarni yighiwélish lagélirigha qamidi. Ashkarilan'ghan höjjetler ularning dini-étiqadi seweblik tutqun qilin'ghanliqini ispatlidi. Mesilen, saqal qoyghan, yaghliq yaki romal artqanlarmu shuning ichide. Eng diqqet tartidighini, xitay bu lagérlardiki kishilerni mejburiy emgekke séliwatidu. Yeni xitay qulluq tüzümini qaytidin tirildürüwatidu. Awstraliye istratégiye instituti bu yilning béshida 80 ming Uyghurning paxta-toqumchiliq, éléktron we bashqa sahelerdiki karxanilarda mejburiy emgekke siliniwatqanliqini élan qildi."

Komissar nuri türkel bu xil siyasetning xitayda diniy erkinlikni ilgiri sürüshke éghir tosqunluq qilidighanliqini, xelq'ara diniy erkinlik komitétining xitayning bu qosh bisliq siyasetni toxtitishini teshebbus qilidighanliqi tekitlidi.

Parlaminét ezasi kiristofér simis korona wirusi tüpeylidin dunyaning diqqitining kishilik hoquq, diniy erkinlik mesilisidin yötkilip kétiwatqanliqini, lékin xitayning qilmishlirigha qaytidin qarap chiqilidighanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Biz qaytidin xitayning némilerni qiliwatqanliqigha diqqet qilishimiz kérek. Toghra, elwette korona wirusi apiti bilen élishiwatimiz. Lékin shi jinpingning Uyghurlargha 'irqi qirghinchiliq' élip bérishigha, musulmanlargha we bashqa dindikilerge zorawanliq qélishigha qarap tursaq bolmaydu."

Nuri türkel ependi shi jinpingning hetta "Qur'an" qatarliq muqeddes diniy desturlarni kommunistik idiye boyiche qaytidin terjime qildurghanliqini eskertip ötti. U mundaq dédi: "Xitayning bu qararlirini élishigha seweb bolghan mundaq ikki mesile bar؛ biri, islam we xristi'an dinini kompartiye gherbning dini dep qaraydu. U dinlardiki erkinlik we insan qimmiti tekitlen'gen idé'ologiyelerdin qorqidu. 'qur'an' ning tékistini özgertip terjime qilish yéqinqi bu échéinishliq ré'alliqtin xili burunla bashlan'ghan. '11-séntebir weqesi' din kéyinki dunyaning islam dinigha bolghan mu'amilisidin paydilinip, isitratigiylik basturushni bashlighan. Yene bir nuqta bolsa komparrtiye hazirqi dunyaning siyasiy weziyitide islam we xristi'an dinini shi jinpingning dunyawi lidér bolush idiyesige tehdit dep qarighan. Yighiwélish lagérliridiki Uyghurlar ochuq-ashkara halda dinidin waz kéchishke we 'qur'an' ning ornigha shi jinpingning idiyesini öginishke mejburlan'ghan."

Kiristofér sims nuri türkel ependining '11-séntebir weqesi' heqqidiki tehlilini qollaydighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "'11-séntebir weqesi' yüz bergende xitayning sabiq prézidént bush bilen térorizimgha qarshi bir septe turidighanliqini bildürüp, bu urushtin qandaq paydilan'ghanliqini hergiz untup qalmidim. Tinch, öz halidki Uyghurlarni qorqunchliq qilip körsitishke bashlighan. Men ashu waqitta aqsaraygha téléfon qilip, prézidéntning yénidiki kishiler arqiliq xitayning 'bu urushta biz siler bilen bille' dégen yalghinigha ishenmeslikni, ular buni bahane qilip, musulman Uyghurlargha ziyankeshlik qilidighanliqini eskertken idim."

Axirida nuri türkel ependi munu bir qanche telepni otturigha qoydi: "Birinchidin, men amérika hökümitidin dawamliq diniy erkinlik mesiliside xitaygha bisim qilishni dawamlashturushini telep qilimen. Ikkinchidin, bizning ittipaqdashlirimizning, bolupmu yawropadiki döletlerning bizge qétilishini ümid qilimen. Méningche, ular téxiche xitayda yüz bériwatqan diniy we kishilik hoquq depsendichlikini tonup yetmeywatidu. Üchinchidin, men dölet mejlisini 'Uyghur mejburiy emgikining aldini ilish qanun layihesi' ni tézrek maqullashqa chaqirimen. Qanun bolghandila biz zamaniwi qulluqning qayta bash kötürüshning aldini alalaymiz."

Toluq bet