CNN Muxbirlirining qeshqerdiki ziyariti zor inkas qozghidi

Muxbirimiz irade
2021-03-26
Share
CNN Muxbirlirining qeshqerdiki ziyariti zor inkas qozghidi Xelq'ara kechürüm teshkilati xitay hökümitining zulumi sewebidin chet'ellerdiki ata-aniliri bilen jem bolalmay, tirik yétimlargha aylanduruluwatqan minglighan Uyghur balilirining paji'esi heqqide élan qilghan muhim doklatning süriti.
amnesty.org

Yéqinda xelq'ara kechürüm teshkilati xitay hökümitining zulumi sewebidin chet'ellerdiki ata-aniliri bilen jem bolalmay, tirik yétimlargha aylanduruluwatqan minglighan Uyghur balilirining paji'esi heqqide Muhim doklat Élan qilghan idi. Ular doklatida xitay hökümitining keng kölemde élip bériwatqan tutqun qilish herikiti we sistémiliq zulumi sewebidin chet ellerdiki Uyghur ata-aniliri yurtlirigha qaytip, balilirini béqish imkaniyetliridin mehrum qéliwatqanliqini, yene bir yaqtin bu balilarningmu ata-aniliri turuwatqan döletlerge bérip ular bilen jem bolushigha yol qoyulmaywatqanliqini bayan qilghan. Mezkur doklatta chet ellerde yashawatqan 6 a'ilining ehwali yorutulghan bolup, hazir awstraliyede yashawatqan mamutjan shularning biri. CNN Téliwiziyesi muxbirliri xelq'ara kechürüm teshkilatining doklatigha asasen qeshqerge bérip, mamutjanning 5 yildin yaqi körüshelmigen qizini tépip körüshken.

Muxbirlar shangxey shehiridin ayrupilan'gha olturup qeshqerge qarap mangghan. Ularning diqqitini qozghighini ayrupilan qeshqerge yéqinlashqanda ayropilan xadimliri barliq yoluchilardin dérize perdisini toluq chüshürüwétishni telep qilghan. Emma ular néme üchün yoluchilarning qeshqerni asmandin körüshige yol qoyulmaydighanliqigha chüshenche bermigen.

Elwette CNN muxbirliri ayrupilandin chüshüp qeshqerge qedem qoyghandin bashlap, formiliq we formisiz nurghun saqchilarning özige egishiwalghanliqini bayqighan. Ularning bezi sezgür rayonlarni süretke élishi cheklen'gen. Muxbirlar qeshqerge bérip ikkinchi küni andin mamutjanning ata-anisining öyini tépip qizi muxlise bilen körüsheligen.

Muxbirlarning bayan qilishiche, muxlise özining ehwali heqqide jiq nerse dése bolmaydighanliqini bilidighan bolup, u so'allargha éhtiyatchanliq jawab bergen. Biraq muxbirlar “Dadingizgha deydighan sözingiz barmu?” dep sorighanda bu qiz yighlap ketken we “Men dadamni séghindim. Hazir yénimda apammu yoq, dadammu yoq. Men ular bilen jem bolushni arzu qilimen” dégen.

Mamutjan 2015-yilidin béri ikki balisi we ayali bilen körüshelmeywatqan bolup, shu yili mamutjan malaysiyada doktorluqta oquwatqanda ayali muherrem bixesteliktin pasportini yittürüp qoyghan. Malaysiyadiki xitay elchixanisi uning pasport toluqlap bérish iltimasigha qarita xitayghila bérishqa bolidighan “Aq pasport” (sayahet höjjiti) tarqitip bergen. Shuning bilen ayali normal ish tertipi boyiche qeshqerge qaytip yéngi pasport alghan. Emma qaytish üchün az-tola pul jemlep bolghuche Uyghur diyaridiki siyasiy basturush bashlinip ketken. Buning bilen muherremning héjaplinishi, “Xeterlik dölet” ke barghanliqi dégendek bir qatar atalmish “Pakit” lar sewebidin 2017-yili lagérgha qamalghan.

CNN Téliwiziyesi muxbirlirining qeshqerge qilghan bu muhim ziyariti élan qilin'ghandin kéyin, biz mamutjanni ziyaret qilghinimizda u uzundin buyan yüzini körmigen qizining yüzini körgende we yighlap turup qilghan sözlirini körginide, til bilen teswirlep bergüsiz derijide azablan'ghanliqini éytti.

Mamutjanning éytishiche, bu widiyoda qizining qilghan sözidin u ayalining hélihem lagérda ikenlikini toluq jezimleshtürgen iken. Chünki CNN muxbirliri muxlisedin “Apingiz qachandin béri lagérda?” dep sorighanda qizi derhal bu so'alni Uyghurche qilip bowa-momisigha deydu we arqidinla yene bir öyde birisining gudungshighan awazi anglinidu. Muxbirlar bu kishining yerlik hökümet xadimliri ikenlikini we bu so'algha jawab bérishige tosqunluq qilghanliqini jezmleshtüridu bu ziyaretni axirlashturushqa mejbur bolidu.

CNN Muxbirliri qeshqer ziyaritide yene kechürüm teshkilatining doklatida guwahliq bergen a'ililerning biri nöwette italiyede yashawatqan we kéche-kündüz yurti qeshqerde qalghan 4 perzentining yolini közlewatqan méhriban qadir we ablikim memtiminning baliliriningmu iz-dérikini qilghan. Muxbirlar bu balilar solap qoyulghan “Peyziwat nahiyelik ijtima'iy parawanliq orni” dep atalghan balilar lagérini izdep tépip barghan bolsimu, da'iriler muxbirlarning bu balilar bilen körüshüshige yol qoymighan. Ular ikki sa'ettin artuq saqlash we hökümet xadimliri bilen nurghun talash-tartishlardin kéyin, da'iriler aran muxbirlarning balilar bilen téléfonda körüshüshige yol qoyghan. Ular 4 balining biri yehya bilen sinliq körüshken. Muxbirlar yehyadin “Sen ata-anang bilen jem bolushni xalamsen?” dep sorighanda, yehya aran “Shundaq” depla jawab béreligen. Muxbirlarning éytishiche, yehyaning gep qilghanda dawamliq yénidiki birige qarawatqanliqi we uning körsetmisi boyiche gep qiliwatqanliqi éniq körünüp turidiken. U kishining yehyagha “Singlim bilen herküni körüshüp turiwatimen, de” dégenliki anglinip qalghan. Xuddi muxlisege oxshashla yehyamu muxbirlargha köp nerse diyishke jür'et qilalmighan, muxbirlar 8 minutluq söhbettin kéyin téléfonni qoyuwetken. Kéyin muxbirlar balilarning da'iriler teripidin soraqqa tartilghanliqidin xewer tapqan, shundaqtimu bu balilar birlikte “Dada apa silerni séghinduq” dégen xetni tutup chüshken resimini ata-anisigha ewetken.

CNN Téléwiziyesining Uyghur baliliri we ularning ata-aniliri yüzlishiwatqan bu insan qélipidin chiqqan zulum heqqidiki xewiri tarqitilghandin kéyin zor inkas qozghidi. Bu charisiz ata-anilar we balilarning ehwali widiyoni körgen nurghun körürmenlerni qattiq azablighan idi. Halbuki, xitay terep bolsa pakitni yene ret qilidu. CNN Téléwziyesining dangliq muxbiri kiristiyana amanpor xitayning amérikada turushluq bash elchisi süy tyenkeyni ziyaret qilghanda, uningdin néme üchün bu Uyghur balilirining ata-aniliri bilen jem bolushigha yol qoyulmaydighanliqini, buningda qandaq bir siyasiy seweb bolushi mumkinlikini soraydu.

Xitay elchi süy tyenkey so'alning özige jawab bérishning ornigha CNN téléwiziyesini haqaretleydu. U: “Bular hemmisi oydurup chiqilghan” deydu. Kirisitiyana amanpor derhal “Bu oydurup chiqilmighan, elchi ependi” deydu. Emma süy tyenkey yene jahilliq bilen barmiqini shiltip turup: “CNN Téléwiziyesining bir qanche a'iliwi mesilini kötürüp chiqip xewer qilishi exlaqsizliq, bu dégen heqiqiy axbaratchiliq emes, bu CNN üchün bir bexitsizlik,” deydu.

Kiristiyana amanpor bolsa yuqirida diyilgenlerning peqetla CNN emes, belki nurghunlighan xelq'araliq organlar, musteqil tekshürgüchiler we bashqa nurghun axbarat organlirimu dewatqan geplikini eskertidu we xitay hökümiti “Néme üchün irqiy qirghinchiliq bilen shughullinidu” dep soraydu. Süy tyenkey bolsa herda'im bolghinidek buni ret qilidu we zhornalistlarning yalghan gep qiliwatqanliqini, Uyghur élida eslide térorluq barliqini, hazir térorluq qalmighanliqini, özlirining bu kishilerni yighip dölet qanuni ögitiwatqanliqini éytidu. Buning bilen kiristiyana amanpor: “Elchi ependim, qarighanda men bu yerde sizdin so'alimgha jawap alalmaydighan oxshaymen. Shunga eng yaxshisi siler musteqil zhornalistlarning rayon'gha bérishigha ruxset qilinglar, biz öz közimiz bilen körüp, özimiz baha béreyli” dep sözini axirlashturdi.

Mamutjan bolsa radiyomiz arqiliq amérika we awstraliye hökümetlirige xitab qilip, démokratik döletlerni bu mesilide qolidin kelgenche Uyghurlargha yardem qilishqa chaqirdi.

Xitay hökümiti her qétim Uyghurlar heqqidiki qéyin so'allargha duch kelgende “Muxbirlar bérip körsun, bizning ishikimiz ochuq, bizning yoshuridighan nersimiz yoq” désimu biraq CNN muxbirlirining bu qétimliq ziyaritidimu oxshash qéyinchiliqlargha, tosalghulargha duchar bolushi, xitay hakimiyitining rayonda insaniyetke qarshi jinayet ishlewatqanliqi we uning heqiqeten xelq'aradin yoshuridighan jinayiti barliqining yene bir ispati bolup qaldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet