Хәлқаралиқ ахбарат васитилири уйғур елидики лагерларға қаратқан зиярәтлирини барлиқ чәклимиләргә қаримай күчәйтмәктә

Мухбиримиз ирадә
2019-05-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
CNN Мухбирлири қәшқәр шәһириниң сиртидики мәлум бир җаза лагериға йеқинлашқанда хитай сақчилириниң уларни тосувалған көрүнүши.
CNN Мухбирлири қәшқәр шәһириниң сиртидики мәлум бир җаза лагериға йеқинлашқанда хитай сақчилириниң уларни тосувалған көрүнүши.
cnn.com

Йеқинда американиң нопузлуқ хәвәр қаналлиридин CNN телевизийәси уйғур елидики үрүмчи, турпан, қәшқәр қатарлиқ 6 шәһәрни зиярәт қилиш асасида у йәрләрдики лагерларниң әһвали вә районниң омумий вәзийити һәққидә кәң көләмлик хәвәр тарқатқан иди.

Арқидинла «фирансийә 24» телевизийәсиму уйғур елигә қилған зиярити асасида бир хәвәр программиси тарқатти. 10-Май күни тарқитилған мәзкур программида «фирансийә 24» мухбирлири уйғур елидин башқа йәнә, түркийә, фирансийә вә финландийә вә канада қатарлиқ дөләтләргиму берип, у йәрдики мунасивәтлик кишиләр билән учрашқан.

«Хитайниң уйғурлар үчүн қурған лагерлиридин қутулуш» мавзусида тарқитилған программа лагер шаһити гүлбаһар җелилова ханимниң қисмәтлири билән башлиниду. Программида гүлбаһар җелилова ханимниң хитайдики ашу лагерларда гунаһсиз һалда 1 йил 3 ай 10 күн ятқандин кейин қазақистандики 3 пәрзәнтиниң тохтимай көрсәткән тиришчанлиқи нәтиҗисидә ахири лагердин чиқишқа мувәппәқ болған бири икәнлики қәйт қилиниду.

Гүлбаһар җелилова ханим «фирансийә24» телевизийәсигә лагерларниң шараитлири вә у йәрдики күндилик паалийәтләр һәққидә тәпсилий мәлумат бәргән. Лагердики қийин вә начар шараитлар, күндилик меңә ююш паалийәтлиридин башқа йәнә, у йәрдә аялларға намәлум бир хил окул урулидиғанлиқи вә бу окулдин кейин өзиниң һечнәрсини ойлиялмайдиған болуп қалғанлиқидәк әһвалларни тәпсилий ейтип бәргән.

«Фирансийә 24» телевизийәси өз хәвиридә һазир уйғурларниң нопусиниң 10 пирсәнтиниң һазир лагерларда икәнликини тилға елип, тонулған яш уйғур нахшичи аблаҗан аюпниңму шулар ичидики бири икәнликини баян қилған.

Улар бу лагерларниң орни вә көлими һәққидә гугул хәритилири вә шундақла хитайниң һәр хил қурулуш һөддигә елиш тор бәтлиридики еланлар арқилиқ муһим учурларни ениқлап дуняға тонутқан канададики хитай оқуғучи шан җаңни зиярәт қилған. Шавин җаң «фирансийә24» кә қилған сөзидә лагер қурулушлириниң һазир давамлиқ кеңийиватқанлиқини вә буниңдин қариғанда тутқун қилиниватқанларниңму күндин-күнгә көпийиватқанлиқини билдүргән.

«Фирансийә 24» телевизийәси мухбирлири юқиридики бу учурларға асасән уйғур елигә бир қанчә қетим берип, лагерларға йеқинлишишқа тиришқан. Улар үрүмчигә йеқин даванчиңдики лагерға бармақчи болғанда сақчилар тәрипидин тутқун қилинған. Улар бу зиярити давамида өзлириниң җәмий 7 қетим тутқун қилинғанлиқини билдүргән.

Улар, райондики уйғурларниң һәрқандақ сақчи вә тәкшүрүш понкитлирида очуқ-ашкара айримичилиққа учрайдиғанлиқини, һәр йәрдә камера барлиқини, нурғун өйләрниң вә дуканларниң тақалғанлиқини байқиған. Улар мәлум бир дуканға йеқинлишип, бу дуканниң йенидики ишикләрниң немә үчүн тақалғанлиқи сориған. Бу арида бир киши мухбирларға йеқинлишип өзини камераға тартмаслиқни тәләп қилған. Бирақ у бу тақақ өйләрдики кишиләрниң һәммисиниң даванчиңдики лагерға кәткәнликини ейтқан һәм «нурғун киши даванчиңға әп кетилди» дегән вә дәрһал у йәрдин кетип қалған.

Бу мухбирлар йәнә, канададики шавин җаң тәминлигән гугул хәритиси учуриға асасән хотәндики лагерларниң биригә барған. Мухбирлар буниң өзлири йеқинлишишқа мувәппәқ болған лагердин бири икәнликини қәйт қилған. Улар бу лагер алдида туғқанлирини көрүш үчүн сақлап турған кишиләрни көргән. Бир бала мухбирға дадисиниң бу йәрдә «оқуватқанлиқини», бу йәрниң мәктәпликини билдүргән. Мухбирлар бу балидин дадисиниң немә үчүн бу йәрдә оқуйдиғанлиқини сориған. Бирақ, бу бала «мән билмәймән» дәп җаваб бәргән.

Йәнә бир балиму өз акисиниң мушу лагердилиқини, акисиниң бу йәрдә «дөләт тили» өгинидиғанлиқини, әмма немә үчүнлүкини билмәйдиғанлиқини ейтқан.

«Фирансийә24» мухбирлири йеңи селинған бу бинаниң мәктәптин бәкрәк бир түрмигә охшайдиғанлиқини баян қилған.

Улар йәнә, лагерда оқутқучилиқ қилғандин кейин қазақистанға қечип чиққан сайрагүл савутбайни зиярәт қилған. Сайрагүл лагерларда қийин-қистақ вә зораванлиқ барлиқини ейтип бәргән. Сайрагүлму тутқунларға окул урулидиғанлиқини билдүргән.

Гүлбаһар җелилова ханим болса программида өзиниң шу лагерларда йетиш җәрянида тонушуп қалған қиз-аялларниң исимлирини йезивалғанлиқини етип бәргән. У бир қанчисиниң исимлирини мухбирларға оқуп бәргән.

Биз бу учурға асасән гүлбаһар ханимға телефон қилип, бу һәқтә илгириләп мәлумат алдуқ. Гүлбаһар ханимниң бизгә ейтип беришичә, у лагердин қоюп берилип қазақистанға қайтип келип бир һәптидин кейин, қолиға қәләм елип ашу лагерларда биргә қамалған ханим-қизларниң исимлирини йезип меңишқа башлиған. У һәр күни есигә кәлгән кишиләрниң исим-фамилиси, юрти, лагерға қамилиш сәвәблирини хатирә қалдуруп маңған. Гүлбаһар җелилова ханим һазир өзидә 200 дәк ханим-қизниң исми барлиқини баян қилди.

«Фирансийә 24» телевизийәси өз хәвиридә, фирансийәдин хитайға қайтқандин кейин лагерға елип кетилгән гүлбаһар хетипһаҗиниң қизлирини шундақла йәнә финландийәдики яш уйғур паалийәтчи халмурат аилисини зиярәт қилиш арқилиқ нөвәттә дуняниң һәрқайси җайлирида яшаватқан уйғур җамаитиниң һәммисиниң дегүдәк уруқ-туғқанлиридин хәвәр алалмайватқанлиқи, бу тирагедийәниң наһайити кәң көләмлик икәнликини баян қилған.

CNN Мухбирлириму бу һәқтә тарқитиватқан йүрүшлүк программисиниң 10-май күнидики санида қазақистандики лагер шаһитлиридин қайрат самарқант вә сайрагул савутбайларни зиярәт қилип, юқирида тилға елинған пакитларни йәнә бир қетим тәкитлигән. CNN Мухбири мәт риверс йеқинлири лагерға қамалған қазақистанлиқларниң һазир чарисиз қалғанлиқини, қазақистан һөкүмитиму хитай билән болған йеқин мунасивәтлирини бузувалмаслиқ үчүн еһтият қиливатқан бир шараитта бу кишиләрниң пәқәт хәлқара ахбаратлардин үмид күтүп олтурғанлиқини баян қилған. Мәт риверс алдинқи программисида уйғур елидики вәзийәтни, өзи көргәнлиригә асасән «йәршаридики әң еғир кишилик һоқуқ вәқәлириниң бири» дәп шәрһлигән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт