Александер папас билән сөһбәт: «дәрвишләр шундақ дәйду!» (2)

Мухбиримиз әзиз
2020-08-10
Share
thus-spake-the-dervish.jpg Фирансийәдики ислам дини тәтқиқатчиси, доктор александер папасниң 2019-йили нәшр қилинған «дәрвишләр шундақ дәйду» намлиқ әсириниң муқависи.
Photo: RFA

Хитай һөкүмитиниң уйғурлар дияридики диний етиқадни бастуруши өткән он нәччә йил мабәйнидә көләм вә салмақ җәһәттә изчил чоңқурлап маңған болуп, шуниңға мас һалда уйғурларниң диний етиқад мусапилирини һәмдә униңдики әгри-тоқай тәрәққиятларни шәрһләп беришни нишан қилған бир қисим әсәрләр ғәрб дунясида арқиму-арқидин нәшр қилинип кәлмәктә. Әнә шуларниң бири 2019-йилиниң ахири явропадики әң даңлиқ нәшриятлардин болған бирил нәшриятидин чиққан «дәрвишләр шундақ дәйду» намлиқ әсәрдур. Муәллип александер папас өткән он нәччә йил мабәйнидә уйғурлар һәмдә уларниң диний етиқад саһәсигә даир көплигән әсәрләрни елан қилған болуп, бу қетимқиси униң шу намлиқ әсириниң 2018-йилидики франсузчә нусхисидин енглизчиға тәрҗимә қилиниши иди.

Аптор мәзкур әсиридә қәләм тәврәткән дәвр 18-19-әсирләрдә оттура асияниң әнәниви һалитидә зор өзгиришләр көрүлүватқан бир мәзгилгә тоғра келиду. Болупму рус империйәсиниң шәрққә кеңийиши билән мас һалда манҗулар қурған чиң империйәсиниң ғәрбкә кеңәймичилик қилиши маһийәттә миң йиллардин буян ислам дунясиниң бир тәркибий қисми болуп мәвҗут болуватқан бу районниң сиясий, иҗтимаий вә мәдәнийәт қурулмисиға йеңи хирисларни елип келиватқаниди. Йәнә келип бир қисим алимлар көрситип өткәндәк оттура асиядики тимурийлар империйәси вә униң нерисидики осман империйәсниң қәд көтүрүши билән қәдимий «йипәк йоли» ни бихәтәр һес қилмиған явропалиқлар йеңи деңиз йолини ачқан һәмдә ақивәттә оттура асияни дунядин бекик һалға чүшкән бир районға айландуруп қойған иди. Буниң билән оттура асияниң чүшкүнлүк дәври рәсмий башлинип, апторниң қәлимидики «дәрвишләр вә қәләндәрләр дәвран сүргән» алаһидә бир дәвр мәйданға кәлгән.

Аптор әсәрдә алаһидә сәһипә аҗратқан темиларниң бири уйғур җәмийитидә аллиқачан көздин ғайиб болған мәддаһлиқ әнәнисидур. ‍Апторниң пикричә, уйғурлар вә уларниң әҗдадлири изчил давам қилип кәлгән мәдәнийәт дурданилирини ағзаки шәкилдә кейинки әвладқа йәткүзүп бериш һадисиси дәл мушу мәддаһлиқ әнәнисидин озуқ алған. Бу болса мушу мәзгилләрдә уйғур җәмийитидики мәдәнийәт мувәппиқийәтлириниң әвладлар арисида үзүкчилик пәйда қилмай давамлишишида муһим рол ойниған. У бу һәқтики сөһбитимиз җәрянида мушу тема һәққидә тохтилип мундақ деди:

«Омумән қилип ейтқанда, оттура әсирдә мәддаһлар мәдһийә характеридики ғәзәлләрни оқуйдиған, муәййән дәврләргә хас вәқәләрни мәдһийә шәклидики текистләр арқилиқ баян қилип беридиған кишиләр болған. Һазирқи заман тарихиға кәлсәк оттура асия районида, болупму шәрқий түркистанда 19-вә 20-әсирләрдә бу хилдики мәддаһлар шундақ бир түркүм кишиләргә айланғанки улар асасән әдәбиятниң дастан шәклини кейинки әвладларға йәткүзгүчиләрдин болуп қалған. Улар өзлириниң күчлүк хатириси арқилиқ пүтүн-пүтүн дастанларни ядқа еливалиду. Бәзидә улар классик ‍әдәбиятқа хас шеирий әсәрләрниму ядқа алиду, җүмлидин (баятин биз тилға елип өткән) харабатидәк шаирларниң әсәрлири ашу кишиләрниң хатирисидин йәр алған болиду. Улар аммиви сорунларда әдәбиятниң мушу дурданилирини топланған кишиләргә ағзаки шәкилдә намаян қилип бериду. Шуниң билән биргә шәрқий түркистандики бу мәддаһлар йәнә ислам динидики пәйғәмбәрләр вә бир қисим әвлияларға хас қиссәләрни кишиләргә сөзләп беришни адәт қилған. Шуңа улар мәдәнийәт җәвһәрлирини кейинкиләргә йәткүзүштә муһим һалқа ролини ‍ойниған кишиләр һесаблиниду. Улар көпинчә мәдрисәләрниң сиртида, мәсчитләрниң әтрапида, болупму ават базар-рәстиләрдә ашу дастанлар вә ғәзәлләрни җанлиқ оқуп бериш арқилиқ кишиләрдин пул йиғиду.»

Доктор александер папасниң қаришичә, уйғур җәмийитидики мәддаһлиқ әнәниси хитай компартийәсиниң һөкүмранлиқи мустәһкәмлинишкә әгишип барғансери аҗизлап маңған һәмдә ахири берип тамамән йоқилишқа йүзләнгән. Тил, әдәбият, фолклор вә башқа көплигән саһәләргә четилидиған бу әнәниниң тарихий тәсвирини қайтидин сизип чиқиш үчүн әҗир қиливатқан бир түркүм уйғур зиялийлири болса хитай һөкүмитиниң ислам дини һәмдә униңға бағлинишлиқ һадисиләрни «диний әсәбийликкә қарши туруш» шамилиға бағлап йоқитишида алди билән зәрбә йегән. У бу җәһәттики мисаллар қатарида хитай даирилири лагерға қамиған уйғур зиялийси раһилә давутни тилға елиш арқилиқ буни «бир қетимлиқ зор тарихий трагедийә» дәп көрсәтти.

«Раһилә давут бизниң йеқин достлиримиздин иди. Шуңа мән уни яхши билимән. Биз һазирқи сиясий вәзийәт яманлишип кетиштин илгирики вақитларда бәзи тәтқиқатларға бирликтә қатнашқан. Раһилә вә башқа алимларниң хизмити бәкму муһим қиммәткә ‍игә әмгәкләр болған иди. Шуңа униң тутқун қилиниишини униң үчүн бир түрлүк апәт яки трагедийә болди, десәк хата кәтмәйду. Чүнки уйғур алимлири нөвәттә дуч келиватқан сиясий вәзийәттин елип ейтқанда бу һәқиқәтән мәдәнийәт саһәсидики бир трагедийә һесаблиниду. Баятин сиз тилға алғандәк дәл мушу хилдики алимлар уйғурларниң әҗдадлиридин қалған тәвәррүк билимләрни мәдәнийәт даласидин топлаватқанлар иди. Раһиләниң өзиму заманимизға кәлгәндә тәдриҗий көздин йүтүшкә башлиған ашу мәддаһлиқ әнәнисини қезиватқан иди. Шуңа бу тирагедийәләрниң патрақ ахирлишиши, раһиләдәк алимларниңму тезрәк әркинликкә чиқиши һазир бәкла муһим.»

Аптор бу қетимқи әсиридә алаһидә тохталған йәнә бир нуқта 17-19 әсирләр арилиқида суфизим мәзһәплири һәмдә униң уйғур җәмийитидики мәдәнийәт саһәсигә қандақ тәсир көрситиши болған. Униң бу җәһәттики пайдиланған муһим әсәрлири ичидә 1980-йиллири уйғур җәмийитидә муәййән тәсир қозғиған мәрһум уйғур зиялийси низамидин һөсәйинниң «җаһаләт пирлири шинҗаңда» намлиқ зор һәҗимлик мақалисиму бар. Әмма доктор папасниң қаришичә, мәзкур мақалида ашу дәврдики тарихий һадисиләр һәққидә чиқирилған хуласә шу дәврниң мәдәнийәт чәмбирикидики ядролуқ мәзмун болған суфизимни пүтүнләй инкар қилиш билән түгәлләнгән. Шуңа у буни тарихий реаллиққа уйғун болмиған һөкүм, дәп қарайду.

«Низамидин һөсәйинниң әмгәклиридин яхши хәвирим бар. У бәзи мәсилиләрни наһайити обдан баян қилған. Әмма мениң қаришимчә низамидин һөсәйинниң әсәрлиридә икки түрлүк мәсилә бар. Бири, у киши әнәниви болған ислаһатчилиқ еқимиға мәнсуп болуп, суфизимға пүтүнләй қарши мәвқәдә. Бу бир түрлүк пәвқуладдә идеологийә болуп, униңда ‹суфизим бир түрлүк қалақ һадисә, шуңа ислам динини ислаһ қилиш лазим' дегән идийә йетәкчи орунни игиләйду. Улар буниңда ‹мавуниң сәвәби аву' дегән шәкилдики сәвәб-нәтиҗә қурулмисини асас қилиду. Әмма тарихий пакитлар нуқтисидин алғанда бу қараш реаллиққа уйғун кәлмәйду. Бизниң ‹ислам динидики маву нәрсә яхши иди, аву нәрсә яхши әмәс' дәп баһалишимизниң һечқандақ зөрүрийити йоқ.»

Аптор бу һәқтики сөһбәт җәрянида мәрһум низамидин һүсәйин «җаһаләт қаплиған дәвр» дәп атиған ашу тарихий басқучниң барлиққа келиш сәвәбини суфизимға бағлап қоюшини рәт қилиш билән биргә суфизим вә униң бурмиланған шәкли оттурисидики ғайәт зор пәрқни диққәттин сақит қилмаслиқниму алаһидә тәкитләйду. Шуниңдәк буниңға мисал қатарида ашу дәврдики барлиқ мәдәнийәт мувәппиқийәтлириниң суфизим тамғиси бесилған һалда дуняға кәлгәнликини әскәртиду.

«Иккинчиси, чиң империйәси дәл өзиниң ашу ‹җаһаләт вә зулмәтлик' дәп қариливатқан дәврдики таҗавузчилиқ қилмишини ‹ханиданлиқимизниң қалақ хәлқләргә тинчлиқ вә мәрипәт тарқитиши' дәп шәрһилигән. Шуңа низамидин һөсәйинниң ашу баянлири өзиму ойлимиған йәрдин хитай һөкүмитиниң идеологийә тәшвиқатиға уйғун келип қалған. Әмма биз шәрқий түркистанниң 17-вә 18-әсирләрдики мәдәнийәт мувәппәқийәтлиригә мәсилән, әдәбият саһәсигә нәзәр салидиған болсақ шеирийәт, тәзкиричилик, тарихий хатирәшунаслиқ яки бинакарлиқ мувәппәқийәтлири (мәдрисә, мәсчит, ханиқа)ниң һәммиси супиларниң қолидин чиққанлиқини көримиз. Чүнки бу мәзгилләрдики шәрқий түркистан тарихида, шундақла пүткүл оттура асияда суфизм асаслиқ мәдәнийәт күчлири болған. Мән бу әсәрдә нурғун әсли мәнбәләрни вә мәдәнийәт һадисилири һәққидики тәсвирләрни селиштуруш арқилиқ шәрқий түркистанда зади немиләрниң болғанлиқини баян қилдим.»

Мәлум болушичә, нөвәттә хитай һөкүмити уйғур җәмийитидики ислам диниға бағлинишлиқ барлиқ һадисиләрни «қалақлиқ вә әсәбийлик» кә бағлап чүшәндүрүватқан болуп, ташқи дунядикиләр буни «хитай һөкүмитиниң динға қарши уруши» демәктикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.