Deryaboyidiki Uyghurlar qumluqtin huzur we bext tépip yashap kelgen

Muxbirimiz gülchéhre
2020-12-04
Share
Deryaboyidiki Uyghurlar qumluqtin huzur we bext tépip yashap kelgen Qedimiy deryaboyi yézisidiki ahalilerni köchürgen rayon.
Photo: RFA

Töt etrapi qumluq, qatnash qolaysiz bolushtek shert-shara'itlarning cheklimisi tüpeyli hazirqi zaman tereqqiyatidin yiraq qalghan, emma qedimdin tartip qumluqqa mas yashash usulini ewladtin ewladqa dawamlashturup kelgen deryaboyi yézisidiki 1000din artuq ahale esli yurtidin 100 kilométirche yiraqqa qurulghan atalmish "Namratliqtin qutulush yéngi mehellisi" ge köchürülgen. Ularning esli yurti bolghan deryaboyi qedimiy we özgiche qurulush topliri we toghraqliq menzirisi bilen xitay ichi we chet ellik sayahetchilerni jelp qilish üchünla saqlap qélin'ghan.

Qeyernini kolisa shu yerdin su chiqidu

Deryaboyidiki qedimiy turmush adetlirini saqlap kelgen xelqning ilgiriki hayati heqqidiki süretlik matériyallarda bu yer mundaq teswirlinidu: töt etrapta zumchek-zumchek qum barxanliri؛ derya éqinni boylap orunlashqan yéri keng qedimiy mehelle؛ u yer, bu yerde yulghun shaxliri yaki qomushni addiyla baghlap, népiz suwap sélin'ghan qomushluq öyler؛ éléktir bolmighan, emma héchqachan oti öchmeydighan kichik ochaqlar. Öyler aldida erkin yürüydighan qoy, öchke, ishek we bashqa öy haywanliri, yer asti süyini tartidighan quduq, tebi'iy otlaq, tebi'iy toghraqliq ormini. Yil boyi yamghur yaghmaydighan qurghaq, emma sap hawa, özgiche muhit we bashqilar. . .

Mexsus Uyghur ürp-adetlirini tetqiq qilish üchün ilgiri köp qétim deryaboyigha barghan, hazir amérikada yashawatqan doktor mettursun beydullaning esli yurti kériye. U xitayning deryaboyidiki yerlik xelqni köchürüshte "Bu jay qurghaq, su yoq" dégendek körsetken bahanilirining put tirep turalmaydighanliqini bildürüp: "Derya boyining yer asti bayliqi intayin mol, qeyerni kolisila shu jaydin su chiqidu," dédi.

Derya boyiliqlar xatirjem bextlik yashap kelgen

Doktor mettursun beydulla emeliyette deryaboyi ahalisi xitay teshwiqatlirida éytilghandek yochun bir xelq bolmastin, belki ularning kériyeliklerning bir qismi ikenliki, ularning asasiy éqimdiki Uyghurlar bilen alaqisini üzüp qoymighanliqini, bu yerdiki yerlik xelqning meniwiy we ijtima'iy hayatining kériye bilen anche perqlenmeydighanliqini tekitlidi.

Ilgiri köp qétim deryaboyigha barghan we ular bilen qoyuq alaqide bolghan, hazir türkiyege yerleshken metqasimmu oxshashla deryaboyidiki ijadchan, hayati küchke bay xelqning héchqachan sirtqi dunya bilen alaqisini pütünley üzüp qoymighanliqini bildürdi.

Metqasimning teswirlishige qarighanda, ularning tebi'iy yashash muhiti bir az özgiche bolsimu, emma yer asti su bayliqi mol iken. Xelq charwichiliqtin bashqa yene qumluqning ulargha hediye qilghan toshqan zedikige oxshash qimmetlik yerlik dora ösümlüklerni térip, uni kériye bazirida sétip kirim qilidiken. Ular tapqan kirimige yilliq ozuq-tülük sétiwélip, tapqinidin teng menpe'etlinip, ghem-ghussidin xali, iman-étiqadi bilen xatirjem yashap kelken iken. Ular asasen nahayiti saghlam we uzun ömür kürüdiken. Shunga deryaboyi xelqi künde kümech kümüp yeydighan addiyghina hayatidin intayin memnun iken. Özlirini héchqachan namrat hés qilmaydiken. Ular hetta kériye we bashqa jaylargha küchüsh imkaniyiti bolghan teqdirdimu, köchüshni oylimaydiken.

Metqasimni'ing "Derya boyidikiler eng xatirjem, bextlik kishiler idi" dep teswirlishige qarighanda, esirlerdin buyan deryaboyi ahalisining yurtini terk etmeslikining siri del ularning ene shu alahide muhittin tapqan xatirjem we hör hayatqa bolghan chongqur söygüsi bolsa kérek.

Deryaboyining jughrapiyilik we ékologiyelik alahidilikliri heqqidiki "Izde" qanilida mundaq melumatlar uchraydu: "Derya boyining omumiy yaylaq kölimining 600 ming modin ashidu, alahide mehsulatliridin toshqan zediki, chüchükbuya qatarliq dora matériyalliri bar, yene yawa tongguz, jeren qatarliq yawayi haywanlar bar. Yéza boyiche charwichiliq bilen shughullinish asas qilinidu, hazir bir kent ahale komitéti, alte kent ahale guruppisi bar."

Deryaboyi shu jayni makan tutqan addiy insanlar bilen güzel

Deryaboyi xelqining derya, qomluq, yaylaq, qomushluq, yulghun we toghraqqa baghlan'ghan muhitqa mas halda yétildürgen yashash iqtidari hemde turmush usulidin bashqa yene qandaq medeniyet we örp-adet alahidilikliri bar? ular hazirqi zaman kishiliri bilen rastinla zor perqlerge igimu?

Metqasimning teswirlishiche, deryaboyidiki öyler tarqaq bolsimu, emma toy-tökün, nezir-chiraqlar bolup qalsa, beziliri ishek bilen ikki üch künde kélidighan ariliqta bolsimu, lékin pütün ahale bir yerge jem bolalaydiken. Ular shu toy sorunida kéyinki qétimliq toy yaki opche murasimlargha aghzaki teklip qilinidiken. Addi, emma mert, méhmandost deryaboyi xelqi tapqinini teng yep, xoshalliqi we qayghusini teng tartip, inaq-ittipaq yashaydiken. Ularning tili, köngül échish murasimliri we naxsha-ussullirimu asasiy éqimdiki Uyghurlar bilen birdek iken.

Kiriyelik metqasim deryaboyida bir qanche aylap shu jaydiki baghri keng, méhmandost xelq bilen bille yashash jeryanida, bu jaydiki xelqning sadda, emma zérek, yéngiliqqa we sirtqiy dunyada némiler boluwatqanliqigha intayin qiziqidighan xelq ikenlikini tilgha aldi. U yene deryaboyiliqlarning yéngi uchrlargha anda-munda kélip kétidighanlardin bashqa, radiyo anglash arqiliq ige bolidighanliqini éytip ötti.

Doktor mettursun beydulla xitayning deryaboyi xelqini mejburiy küchürüshining arqisida ular saqlap kelgen Uyghurlarning mol qedimiy medeniyet en'enilirini yoqitish gherizining yoshurun'ghanliqini tekitlep ötti. U yene gerche deryaboyining töt etrapi qum bilen oralghan bolsimu, emma yer asti bayliqi mol, su menbesi we néfit zapisi bay bir makan ikenlikini, xitayning bu kengri zémin'gha menggülük ige bolushtek süyqestining barliqini otturigha qoydi. U: "Deryaboyi shu yerde yashighan ademler bilen güzel. Xelqning arzusigha xilap halda ularni küchürüsh tereqqiyat emes, belki ularning normal hayatigha buzghunchiliq qilishtur," dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet