Профессор дейвид табин билән сөһбәт: "хитайниң ғәрбий-шимал чеграсиниң аманлиқи" (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-12-31
Share
Профессор дейвид табин билән сөһбәт: Әнглийәдики глазгов университетиниң профессори дейвид табинниң "хитайниң ғәрбий-шимал чеграсиниң аманлиқи: шинҗаңдики кимлик вә муқимсизлиқ" намлиқ әсириниң муқависи.
David Tobin

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики сиясий бастуруш һәркәтлириниң әң әң типик мисаллиридин болған лагерлар мәсилиси һәмдә буниңға әгишипла мәлум болушқа башлиған мәҗбурий әмгәк һадисиси ташқий дуняда уйғур диярида болуватқан ишларни "21-әсирдики йеңи қирғинчилиқ" дәп аташ чақириқлирини пәйда қилишқа башлиди. Шуниң билән биргә илим саһәсидики бир қисим алимлар йеңиваштин диққитини уйғур дияриға қаритип, бу һәқтики бир қатар йеңи әсәрләрни арқиму-арқидин нәшр қилдурушқа киришти. Әнә шу хилдики әсәрләрниң бири әнглийәдики глазгов университетиниң профессори дейвид табинниң "хитайниң ғәрбий-шимал чеграсиниң аманлиқи: шинҗаңдики кимлик вә муқимсизлиқ" намлиқ әсиридур.

Әнглийәдики глазгов университетиниң профессори дейвид табинниң

Мәзкур әсәр 2020-йили ноябирда камбриҗ университети нәшриятида нәшрдин чиққандин кейин тездин оқурмәнләрниң қизғин алқишиға еришти. Әсәрниң уйғур диярида өткән он йилда барлиққа кәлгән сиясий һөкүмранлиқниң омумий әһвалиға қарап чиқиштәк алаһидилики болса уни бу йил нәшрдин чиққан уйғурларға даир башқа әсәрләрдин пәрқләндүрүп туриду.

Профессор табинниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики сиясий тәдбирлири 2009-йилидики "5-июл вәқәси" дин кейин зор бурулуш һасил қилған. Гуаңдоң өлкилик парткоминиң сабиқ секретари, "мәркизий шинҗаң хизмәт гурупписи" ниң мәсули ваң яңниң "милләтләр сиясити саһәсидә бир зор өзгәртиш барлиққа кәлмисә кәлгүсидә техиму зор баш ағриқи барлиққа келиду" дегән йетәкчи пикрини буниңдики муһим инкаслардин бири, дейиш мумкин икән. Болупму "5-июл вәқәси" дин кейин һәммила җайни бир алған "милләтләр иттипақлиқи" тәшвиқатиниң орнини "тәрбийәләш мәркизи" игилигән.

Бу һәқтики мәхсус сөһбитимиз җәрянида профессор табин уйғур дияриниң нөвәттики вәзийити һәққидә сөз болғанда "5-июл вәқәси" ниң һәрқачан буниңдики бир муһим нуқта һесаплинидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди. "бу мениң тунҗи китабим. Бу әсәр гәрчә мениң доктурлуқ мақаләм асасида тәйярланған болсиму, бу қетим уни қайтидин йезип чиқтим десәмму болиду. Шуңа униңға бәкла узун вақит кәтти. Йәнә бири бу бәкла назук тема, шуниңдәк тоғра вә адил һөкүм чиқириш қийин болған бир тема. Йәнә бир яқтин алғанда бу саһәдики мәсилиләр он йилниң алдида унчилик зор диққәт қозғимиған иди. Һазир болса һәммила кишиниң диққити мушу ишта болуватиду. Шуңа мән бу ишларниң баш-ахирини чүшинишлик қилип баян қилип бериш мәқсидидә 2009-йилидики үрүмчи вәқәсини башлиниш нуқтиси қилдим. Чүнки ашу йилидин башлап уйғурларға қаритилған сиясәтләр рәсмий рәвиштә күчийишкә башлиди. Әмма буниңдики һәркәтләндүргүч идийә әмәлийәттә хитай һөкүмити үчүн һечқанчә йеңилиқ әмәс иди. Немишқа дегәндә уйғурлар яки башқа хитай болмиған милләтләр дуч келиватқан миллий мәсилиләр хитайда изчил давам қиливатқан ишлар иди. Шуңа мән буниң узун мәзгиллик идийә икәнликини көрситип беришниң муһимлиқини һес қилдим. 2009-Йилидики вәқәгә четилғанлар нормал амма болуп, бу 1990-йилидики зорлуқ һәркитидин түптин пәрқ қилиду. Мән 2009-йилиниң авғуст вә сентәбир айлирида үрүмчигә барғанда зорлуқ вәқәси һәққидә гәп қилиш имкани болуш-болмаслиқиға бир нәрсә дейәлмигән идим. Чүнки мән техи йеқиндила болуп өткән һәмдә кишиләрниң йүрикини һелиһәм еғир зедә қиливатқан бу ишлар тоғрисида у җайдики кишиләргә қандақму бирнәрсә дегили болар, дәп ойлиған. Әмма қарисам шу вақитта һөкүмәт орунлири бу вәқәни ‹бурулуш нуқтиси' дәпла қалмастин шу җайдики һәммила киши бу һәқтә сөзлишидиған болуп кетипту. У йәр-буйәргә барғанда, болупму таксиға яки дуканларға барғанда бәзи хитайлар мәндин ‹сән қәйәрлик?' ‹терорлуқ һәққидә сән қандақ ‍ойлайсән?' дәп сорайтти."

Һалбуки, хитай һөкүмитиниң бу хил "терорлуқ" һәққидики баянлири техи йеқинқи мәзгилләрдә оттуриға чиққан болуп, уларниң "бихәтәрлик" чүшәнчиси изчил "миллий бөлгүнчиләр вә қанунсиз диний паалийәт" ни мәркәз қиливатқан иди. Әмма улар өзлири узундин буян давам қилип кәлгән әндизә бойичә бу вәқәни шәрһилиди һәмдә уйғур диярини сиясий идарә қилишниң кәлгүси он йили үчүн нөвәттики тәдбирләрни техиму юқури сәвийигә көтүрүшниң тәйярлиқиға киришти. Апторниң қаришичә, дәл мушу хил ‍уйғурлар билән хитайлар икки хил орун игиләйдиған дөләт системисида мәвҗут болуватқан "әзиз-харлиқ пәрқи" түпәйлидин уйғур диярида бу хилдики вәқәләр изчил көрүлүп турған.

"зорлуқ вәқәлири йүз бәргәндә һәммила киши бу һәқтә бәс-бәстә сөзләйду. Әмма мениң һес қилишимчә, компартийә һөкүмранлиқидики дөләт аппарати бу һәқтә анчә көп гәп-сөз қилмиди. Шуңа мән компартийәниң бу ишларға қандақ инкас қайтурғанлиқиға әмәс, бәлки уларниң кимлик вә бихәтәрлик лайиһәсидә бу вәқәниң қандақ рол ойниши мумкинликигә диққәт қилдим. Чүнки бу вәқә уйғур болуш, түркий хәлқ болуш һәмдә мусулман болуштәк бирнәччә кимлик алаһидиликини өзидә муҗәссәмлигән бир хәлқни ассимилатсийә қилишниң техиму тезләштүрүлидиғанлиқидин бишарәт берәтти. Чүнки биз шуниңға шаһид болдуқки, әйни вақитта шавгуәндики хитай ишчиларниң уйғурларни уруп өлтүрүши адәттики җәмийәт тәртипини бузуш қилмиши шәклидә тәсвирләнди. Әмма ‹5-июл вәқәси' болса хитай һөкүмитиниң бу җайдики мәвҗутлуқини бәлгилигүчи һаят-маматлиқ мәсилә сүпитидә баян қилинди. Шуңа зорлуқ вәқәсиниң характериму хитайниң уйғурлар һәққидә давам қилип кәлгән баянлири асасида, шинҗаңниң вә ‍уйғурларниң хитайдики орни асасида бәлгиләнди. Шуңа мән хитай һөкүмитиниң һәрқачан һәммила мәсилидә өзлирини ядролуқ орундики хоҗайин вә һәрқайси милләтләрни алға йетәклигүчи рәһбирий миллләт дәп чүшәнгән һалда иш беҗиридиғанлиқини, бу хил ‹миллий мәркәзчилик' мәпкурисидә хитайдин башқа милләтләрниң заманивилиқ вә тәрәққиятқа муһтаҗ икәнликини тәкитләш арқилиқ уларни чәткә қақидиғанлиқини тәкитлидим. Дәл мушу амил сәвәбидин бу җайда зорлуқ вәқәлири көп қетимлап йүз бәргән."

Профессор табинниң қаришичә, нөвәттә нурғун кишиләрниң нәзәридә уйғур дияридики сиясий бастуруш ши җинпиң һакимийәтни қолға алғандин кейин чен чуәнгони вәзипигә қоюш шәклидә оттуриға чиққан һадисә, дәп қарилидикән. Әмма реаллиқ буниңға ул салғучи хизмәтләрниң "5-июл вәқәси" дин кейинла башланғанлиқини, ху җинтав җоңнәнхәйдин айрилғанда, у қалдуруп кәткән үстәлдә аллиқачан бу һәқтики хизмәтләрниң дәсләпки лайиһәси тәйярлинип болғанлиқини көрситидикән. Бу хизмәтниң мәркизи нуқтиси болса уйғурларниң "кимлики" вә "бихәтәрлики" һәққидики мәзмунлар икән.

"әлвәттә, 2009-йилидики вәқә авамни бәкла чөчүткән бир вәқә болди. Чүнки бу тоқунуш уйғурлар, хитайлар вә хитай дөлити оттурисида барлиққа кәлди. Һәммила гуруппа буниңға охшимиған вақитларда охшимиған йосунда иштирак қилди. Шуңлашқиму бу мәсилини хитай һөкүмити ‹бурулуш характериға игә' зор көләмлик бихәтәрлик мәсилиси қилип көтүрип чиқти. Әлвәттә бу йәрдә толиму еһтият билән сөз қилиш лазим. Чүнки шуниңға қәдәр көплигән ‹бурулуш нуқтилири' көрүлгән. Хитай һөкүмити 1990-йилидики вәқәни ‹бизни һушярлиққа үндиди' дегән болса 1997-йилидики ‹ғулҗа вәқәси' ни зораванлиққа қарши күрәшниң бурулуш нуқтиси, дегән иди. Дәрвәқә шуниңдин кейин бундақ ‹бурулуш нуқтиси' көрүлмәй қалди. Әмма ваң яңниң һелиқи сөзидин кейин биз қарайдиған болсақ, у яқтин ‹үрүмчи вәқәси' болушиға бу яқтин ху җинтав тунҗи қетимлиқ ‹шинҗаң хизмәт йиғини' чақирди. Бу болса ши җинпиң вә чен чуәнго оттуриға чиқиштин бурунқи әһвал иди. Әнә шу вақиттин башлап уйғурниң кимликини қайта лайиһәләш башланди. Буниң авангартлири болған ху әнгаң вә ма роң ‹тәрәққиятниң сүрити бәк аста болуватиду. Шуңа биз һәқиқий кимлик вә миллий дөләт бәрпа қилишимиз лазим' деди."

Һөрмәтлик радийо аңлиғучилар! бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки аңлитишимизда болсун.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт