Proféssor déywid tabin bilen söhbet: "Xitayning gherbiy-shimal chégrasining amanliqi" (1)

Muxbirimiz eziz
2020-12-31
Share
Proféssor déywid tabin bilen söhbet: En'gliyediki glazgow uniwérsitétining proféssori déywid tabinning "Xitayning gherbiy-shimal chégrasining amanliqi: shinjangdiki kimlik we muqimsizliq" namliq esirining muqawisi.
David Tobin

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki siyasiy basturush herketlirining eng eng tipik misalliridin bolghan lagérlar mesilisi hemde buninggha egishipla melum bolushqa bashlighan mejburiy emgek hadisisi tashqiy dunyada Uyghur diyarida boluwatqan ishlarni "21-Esirdiki yéngi qirghinchiliq" dep atash chaqiriqlirini peyda qilishqa bashlidi. Shuning bilen birge ilim sahesidiki bir qisim alimlar yéngiwashtin diqqitini Uyghur diyarigha qaritip, bu heqtiki bir qatar yéngi eserlerni arqimu-arqidin neshr qildurushqa kirishti. Ene shu xildiki eserlerning biri en'gliyediki glazgow uniwérsitétining proféssori déywid tabinning "Xitayning gherbiy-shimal chégrasining amanliqi: shinjangdiki kimlik we muqimsizliq" namliq esiridur.

En'gliyediki glazgow uniwérsitétining proféssori déywid tabinning

Mezkur eser 2020-yili noyabirda kambrij uniwérsitéti neshriyatida neshrdin chiqqandin kéyin tézdin oqurmenlerning qizghin alqishigha érishti. Eserning Uyghur diyarida ötken on yilda barliqqa kelgen siyasiy hökümranliqning omumiy ehwaligha qarap chiqishtek alahidiliki bolsa uni bu yil neshrdin chiqqan Uyghurlargha da'ir bashqa eserlerdin perqlendürüp turidu.

Proféssor tabinning qarishiche, xitay hökümitining Uyghur diyaridiki siyasiy tedbirliri 2009-yilidiki "5-Iyul weqesi" din kéyin zor burulush hasil qilghan. Gu'angdong ölkilik partkomining sabiq sékrétari, "Merkiziy shinjang xizmet guruppisi" ning mes'uli wang yangning "Milletler siyasiti saheside bir zor özgertish barliqqa kelmise kelgüside téximu zor bash aghriqi barliqqa kélidu" dégen yétekchi pikrini buningdiki muhim inkaslardin biri, déyish mumkin iken. Bolupmu "5-Iyul weqesi" din kéyin hemmila jayni bir alghan "Milletler ittipaqliqi" teshwiqatining ornini "Terbiyelesh merkizi" igiligen.

Bu heqtiki mexsus söhbitimiz jeryanida proféssor tabin Uyghur diyarining nöwettiki weziyiti heqqide söz bolghanda "5-Iyul weqesi" ning herqachan buningdiki bir muhim nuqta hésaplinidighanliqini alahide tekitlidi. "Bu méning tunji kitabim. Bu eser gerche méning dokturluq maqalem asasida teyyarlan'ghan bolsimu, bu qétim uni qaytidin yézip chiqtim désemmu bolidu. Shunga uninggha bekla uzun waqit ketti. Yene biri bu bekla nazuk téma, shuningdek toghra we adil höküm chiqirish qiyin bolghan bir téma. Yene bir yaqtin alghanda bu sahediki mesililer on yilning aldida unchilik zor diqqet qozghimighan idi. Hazir bolsa hemmila kishining diqqiti mushu ishta boluwatidu. Shunga men bu ishlarning bash-axirini chüshinishlik qilip bayan qilip bérish meqsidide 2009-yilidiki ürümchi weqesini bashlinish nuqtisi qildim. Chünki ashu yilidin bashlap Uyghurlargha qaritilghan siyasetler resmiy rewishte küchiyishke bashlidi. Emma buningdiki herketlendürgüch idiye emeliyette xitay hökümiti üchün héchqanche yéngiliq emes idi. Némishqa dégende Uyghurlar yaki bashqa xitay bolmighan milletler duch kéliwatqan milliy mesililer xitayda izchil dawam qiliwatqan ishlar idi. Shunga men buning uzun mezgillik idiye ikenlikini körsitip bérishning muhimliqini hés qildim. 2009-Yilidiki weqege chétilghanlar normal amma bolup, bu 1990-yilidiki zorluq herkitidin tüptin perq qilidu. Men 2009-yilining awghust we séntebir aylirida ürümchige barghanda zorluq weqesi heqqide gep qilish imkani bolush-bolmasliqigha bir nerse déyelmigen idim. Chünki men téxi yéqindila bolup ötken hemde kishilerning yürikini hélihem éghir zéde qiliwatqan bu ishlar toghrisida u jaydiki kishilerge qandaqmu birnerse dégili bolar, dep oylighan. Emma qarisam shu waqitta hökümet orunliri bu weqeni 'burulush nuqtisi' depla qalmastin shu jaydiki hemmila kishi bu heqte sözlishidighan bolup kétiptu. U yer-buyerge barghanda, bolupmu taksigha yaki dukanlargha barghanda bezi xitaylar mendin 'sen qeyerlik?' 'térorluq heqqide sen qandaq ‍oylaysen?' dep soraytti."

Halbuki, xitay hökümitining bu xil "Térorluq" heqqidiki bayanliri téxi yéqinqi mezgillerde otturigha chiqqan bolup, ularning "Bixeterlik" chüshenchisi izchil "Milliy bölgünchiler we qanunsiz diniy pa'aliyet" ni merkez qiliwatqan idi. Emma ular özliri uzundin buyan dawam qilip kelgen endize boyiche bu weqeni sherhilidi hemde Uyghur diyarini siyasiy idare qilishning kelgüsi on yili üchün nöwettiki tedbirlerni téximu yuquri sewiyige kötürüshning teyyarliqigha kirishti. Aptorning qarishiche, del mushu xil ‍uyghurlar bilen xitaylar ikki xil orun igileydighan dölet sistémisida mewjut boluwatqan "Eziz-xarliq perqi" tüpeylidin Uyghur diyarida bu xildiki weqeler izchil körülüp turghan.

"Zorluq weqeliri yüz bergende hemmila kishi bu heqte bes-beste sözleydu. Emma méning hés qilishimche, kompartiye hökümranliqidiki dölet apparati bu heqte anche köp gep-söz qilmidi. Shunga men kompartiyening bu ishlargha qandaq inkas qayturghanliqigha emes, belki ularning kimlik we bixeterlik layiheside bu weqening qandaq rol oynishi mumkinlikige diqqet qildim. Chünki bu weqe Uyghur bolush, türkiy xelq bolush hemde musulman bolushtek birnechche kimlik alahidilikini özide mujessemligen bir xelqni assimilatsiye qilishning téximu tézleshtürülidighanliqidin bisharet béretti. Chünki biz shuninggha shahid bolduqki, eyni waqitta shawgu'endiki xitay ishchilarning Uyghurlarni urup öltürüshi adettiki jem'iyet tertipini buzush qilmishi sheklide teswirlendi. Emma '5-iyul weqesi' bolsa xitay hökümitining bu jaydiki mewjutluqini belgiligüchi hayat-mamatliq mesile süpitide bayan qilindi. Shunga zorluq weqesining xaraktérimu xitayning Uyghurlar heqqide dawam qilip kelgen bayanliri asasida, shinjangning we ‍uyghurlarning xitaydiki orni asasida belgilendi. Shunga men xitay hökümitining herqachan hemmila mesilide özlirini yadroluq orundiki xojayin we herqaysi milletlerni algha yétekligüchi rehbiriy milllet dep chüshen'gen halda ish béjiridighanliqini, bu xil 'milliy merkezchilik' mepkuriside xitaydin bashqa milletlerning zamaniwiliq we tereqqiyatqa muhtaj ikenlikini tekitlesh arqiliq ularni chetke qaqidighanliqini tekitlidim. Del mushu amil sewebidin bu jayda zorluq weqeliri köp qétimlap yüz bergen."

Proféssor tabinning qarishiche, nöwette nurghun kishilerning nezeride Uyghur diyaridiki siyasiy basturush shi jinping hakimiyetni qolgha alghandin kéyin chén chu'en'goni wezipige qoyush sheklide otturigha chiqqan hadise, dep qarilidiken. Emma ré'alliq buninggha ul salghuchi xizmetlerning "5-Iyul weqesi" din kéyinla bashlan'ghanliqini, xu jintaw jongnenxeydin ayrilghanda, u qaldurup ketken üstelde alliqachan bu heqtiki xizmetlerning deslepki layihesi teyyarlinip bolghanliqini körsitidiken. Bu xizmetning merkizi nuqtisi bolsa Uyghurlarning "Kimliki" we "Bixeterliki" heqqidiki mezmunlar iken.

"Elwette, 2009-yilidiki weqe awamni bekla chöchütken bir weqe boldi. Chünki bu toqunush Uyghurlar, xitaylar we xitay döliti otturisida barliqqa keldi. Hemmila guruppa buninggha oxshimighan waqitlarda oxshimighan yosunda ishtirak qildi. Shunglashqimu bu mesilini xitay hökümiti 'burulush xaraktérigha ige' zor kölemlik bixeterlik mesilisi qilip kötürip chiqti. Elwette bu yerde tolimu éhtiyat bilen söz qilish lazim. Chünki shuninggha qeder köpligen 'burulush nuqtiliri' körülgen. Xitay hökümiti 1990-yilidiki weqeni 'bizni hushyarliqqa ündidi' dégen bolsa 1997-yilidiki 'ghulja weqesi' ni zorawanliqqa qarshi küreshning burulush nuqtisi, dégen idi. Derweqe shuningdin kéyin bundaq 'burulush nuqtisi' körülmey qaldi. Emma wang yangning héliqi sözidin kéyin biz qaraydighan bolsaq, u yaqtin 'ürümchi weqesi' bolushigha bu yaqtin xu jintaw tunji qétimliq 'shinjang xizmet yighini' chaqirdi. Bu bolsa shi jinping we chén chu'en'go otturigha chiqishtin burunqi ehwal idi. Ene shu waqittin bashlap Uyghurning kimlikini qayta layihelesh bashlandi. Buning awan'gartliri bolghan xu en'gang we ma rong 'tereqqiyatning sür'iti bek asta boluwatidu. Shunga biz heqiqiy kimlik we milliy dölet berpa qilishimiz lazim' dédi."

Hörmetlik radiyo anglighuchilar! bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet