Saqchilar tékeste diniy kitab we buyumlarning yighiwélin'ghanliqini delillidi

Muxbirimiz erkin
2017-11-27
Share
qanunsiz-quran-kerim-yighiwelinghan.jpg Uyghur diyarida "Qanunsiz diniy buyumlar" namida yighiwélin'ghan "Qur'an kerim" we diniy kitablar.
Social Media

Xitay saqchi da'iriliri yéqinda Uyghur élining tékes nahiyeside keng-kölemlik axturush élip bérip, 10 kün ichide 30 ming yerlik musulman a'ilining öyini axturghan. Chet'eldiki weqedin xewerdar kishilerning radiyomizgha bildürüshiche, axturush herikiti 25‏-öktebir bashlan'ghan.

Weqedin xewerdar zatlar, axturush herikitide saqchilar öymu-öy kirip, yerlik musulman xelqlerning öyidiki "Qur'an-kerim", "Hedis", jaynamaz, tesbih qatarliq buyumlarni, hezriti muhemmet peyghemberning ismi yézilghan, "Qur'an" din ayetler chüshürülgen yaki neqishlen'gen körünüsh we zinnet buyumlirining birdek yighiwélin'ghanliqini bildürdi.

Biz bügün mezkur weqeni éniqlash dawamida bu heqtiki bezi uchurlargha érishtuq. Tékes nahiyesining melum saqchi ponkitidiki bir kechlik nöwetchi saqchi, "Qur'an kerim" we ayet yézilghan, meschidning süriti chüshürülgen herqandaq nerse bolsa tapshurushi kéreklikini, hazirgha qeder tapshurmighanlarning téz tapshuruwétishi kéreklikini bildürdi.

Muxbir: wey, yaxshimusiz! yéqinda siler bir uqturush chiqiriptikensiler. Öydiki jaynamaz, tesbih, "Qur'an kerim" qatarliq nersilerni tapshurunglar dep. Mushu nersilernila tapshuramdu yaki bashqa nersilermu barmu?
Saqchi: mushundaq nersiler bolsa, siz özingiz qarashliq orun'gha tapshursingiz bolidu... Yeni özingiz qarashliq mehellige tapshursingiz bolidu.

Muxbir: yene qandaq nersilerni tapshuridu?
Saqchi: mesilen, "Qur'an" kitab, meschitning süriti chüshürülgen nersiler, "Qur'an" ayiti yézilghan nersiler, shuninggha oxshash nersilerning hemmisini tapshuridu... Jaynamazning ichide meschitning süriti bar, "Qur'an" ayetliri yézilghanliri bolsa tapshurisiz.

Muxbir: diniy kitablarchu? "Qur'an-kerim" emes, diniy kitablar, mesilen, "Hedis" we shuninggha oxshash diniy mezmundiki kitablarnichu? undaq kitablarnimu tapshuramdu?
Saqchi: undaq kitablarnimu tapshurup bérisiz. U kitablar hökümetning testiqidin ötken bolushi kérek. Uninggha hökümetning tekshürüldi dégen tamghisi bésilghan bolushi kérek.

Muxbir: mesilen, hökümetning neshriyatida neshr qilin'ghan bolsimu tapshurushi kérekmu?
Saqchi: uni adette töwen'ge chüshken xizmet etritidiki kadirlar barghu, shulargha körsitidu. Shular apirip tekshürtidu.

Muxbir: siler yéqinda tékesning pütün yéza -bazarlirida öymu-öy kirip tekshürüptikensilerghu, "Qur'an kerim", jaynamaz, tesbih we shuninggha oxshash nersilerni tapshurunglar dep. Tapshurmighanlarni qandaq bir terep qilisiler?
Saqchi: tapshurmay qélip qalghanlar bolsa, özi kélip tapshurushi kérek.

Biz yene tékes nahiyeside olturushluq yerlik musulman ahalilirige téléfon qilip, ularning öyide axturush élip bérilghan yaki élip bérilmighanliqini, eger axturush élip bérilghan bolsa, qandaq kitab we diniy buyumlarning yighiwélin'ghanliqini soriduq. Tékes nahiyesidiki bir doxturxanining kechlik nöwetchi xadimi öyidiki diniy kitab we diniy buyumlarni tapshuruwetkenlikini bildürdi.

Muxbir: wey, yaxshimusiz! siz bimarmu yaki doxturmu?
Nöwetchi: men doxtur emes. He'e, néme boldi? néme ish?

Muxbir: yéqinda silerning tékes nahiyeside "Qur'an kerim", "Hedis", diniy kitab, tesbih, jaynamaz qatarliq nersilerni tapshurunglar dégen bir uqturush chüshüptiken. Siler tapshurdunglarmu bu nersilerni?
Nöwetchi: tapshuruwetken, undaq nerse yoq öyde. Undaq nersiler hazir öyimizde yoq.

Muxbir: yéqinda tekshürüsh xadimliri kirdimu sizning öyingizge? némilerni tapshurdunglar? ötkende tekshürüsh élip bardighu silerning tékes nahiyeside?
Nöwetchi: he'e. . . Yaq, burundin bizning öyde yoqti undaq nersiler.

Tékes nahiyesi xitay da'irilirining Uyghur aptonom rayonida diniy kitab, diniy buyumlarni yighiwalghan birdin bir nahiye emes. Xitay hökümitining diniy kitab, diniy buyumlarni yighiwélish herikiti aldi bilen xotende bashlinip, arqidinla pütün Uyghur aptonom rayonigha kéngeygen.

Xitay hökümiti özining Uyghur rayonida yolgha qoyup kelgen yuqiriqi heriketlirini "Diniy esebiylikni tügitishtiki zörür tedbir", dep kelsimu, biraq bu heriket amérika dölet ishliri ministirliqi we amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining yilliq doklatlirida izchil tenqidke uchrap keldi.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining aliy derijilik tetqiqatchisi tina mufort ziyaritimizni qobul qilip, xitayning diniy erkinlikke éghir xilapliq qiliwatqanliqi, xitayning bu yil yene amérikaning diniy erkinlik weziyitini közitidighan döletler tizimlikige kirgüzülüshke layiq, dep qaraydighanliqini bildürdi.

Tina mufort mundaq deydu: "Xitay dunyada diniy erkinlikke xilapliq qiliwatqan döletler ichidiki eng esheddiysi. Xitay diniy erkinlik weziyiti közitilidighan döletler tizimlikige kirgüzülüshke eng layiq dölet. Amérika dölet ishlar ministirliqi özining yilliq diniy erkinlik doklatini bu yil 8‏-ayda élan qildi. U doklat élan qilinip, 90 kün ichide diniy erkinlik weziyiti közitilidighan döletler tizimlikini turghuzup chiqidu. Démek, u mushu yéqinqi bir qanche hepte ichide özining tizimlikini élan qilidu. Biz dölet ishliri ministirliqining tizimlikini éhtiyat bilen yéqindin közitiwatimiz we kütüwatimiz. Biz uning buni öz qerelide élan qilishini ümid qilimiz. Biz xitayning bu tizimlikke kirgüzülüshini kütimiz we ümid qilimiz. Chünki u buninggha layiq."

Tina mufort yene amérika qandaq qilghanda xitayning diniy erkinlikke buzghunchiliq qilishini ünümlük kontrol qilalaydu, dégen so'alimizgha jawab bérip, "Biz xitayni közitip turuwatqanliqimizni izchil xatirilitip turushimiz kérek," dédi.

Tina muffort yene mundaq dédi: "Xitaydek bir chong dölettiki diniy erkinlikining biraqla yaxshilinip kétishi besi müshkül. Bu qandaqtur zor yaki körünerlik ghelibige érishish mesilisi emes. Bu bezide kichik bir ghelibe bolushi, birer wijdan mehbusining qoyup bérilishi yaki birer a'ilining chet'elge qéchip chiqip, 3‏-bir döletke bixeter bériwélish mesilisi bolushi mumkin. Bu yerdiki mesile ghelibining kichik chongluqi emes, belki kishilerge ümid béghishlash, meyli u ghelibe bolsun, bolmisun, bizning algha qarap méngiwatqanliqimizni ipadileydighan mesilisidur. Biz algha qarap méngishimiz kérek. Chünki, bu bek muhim. Biz xitayni ixtiyarigha qoyup bersek bolmaydu. Biz ularni közitip turuwatqanliqimiz, ularning xelq'ara kishilik hoquq ölchemlirige emel qilmaywatqanliqini bilip turuwatqanliqimiz, ularni jawabkarliqqa tartidighanliqimizni xatirilitip turushimiz kérek. Ularning diniy erkinlik ehwalida körünerlik özgirish bolsun-bolmisun, bizning ularni közitip turushimizning ehmiyiti zor."

Uyghur aptonom rayoni bu yil 4‏-ayda "Esebiylikni tügitish nizami" ni resmiy yolgha qoyup, "Esebiylik" ke keng da'irilik chüshenche bergen. Uningda diniy kitab, diniy buyumlarni saqlashni, burun normal dep qaralghan nurghun diniy xahishlarni "Esebiylikning ipadisi" dep chekligen. Xilapliq qilghanlarni "Yépiq terbiyilesh merkezliri" ge solighan yaki qamaq jazalirigha höküm qilip kelgen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet