Xitay Uyghur diyarida "Diniy esebiylikke qarshi turush mizani" tüzmekchi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-01-14
Share
uyghur-saqal-305 Mesjittiki Uyghurlar 15-ötebir 2006 qeshqer
AFP

Xitayning "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" ni yolgha qoyup, arqidinla Uyghur élide yene "Diniy esebiylikke qarshi turush mizani" ni tüzmekchi bolghanliqi diqqetni tartmaqta.

BBC Qanilining 14-yanwar xitay menbeliridin igilep xewer qilishiche, Uyghur rayonida "Diniy esebiylikke qarshi turush mizani" ning tüzülidighanliqini Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyi da'imiy komitétining mudiri rehim yasin ashkarilighan. U 14-yanwar küni "Xitay kündilik géziti" in'glizche sehipisining ziyaritini qobul qilghanda "Rayonluq térrorluqqa qarshi turush mizanlirini tüzüp, diniy radikalliqni yoqitish, bu yilliq qanun turghuzush xizmitining muhim nuqtisi. Bu, nöwettiki térror we diniy radikalliqqa qarshi turush körüshining emeliylishishini qanuniy destek bilen teminleydu" dégen.

"Shinjangda diniy radikalliqqa qarshi turush mizani tüzülmekchi" namliq bu xewerde, ötken yilliri Uyghur diyarida köp qétim radikal qarshiliq weqelirining yüz bergenliki, xitay hökümitining bu xil weqelerni "Diniy esebiylik keltürüp chiqarmaqta" dep qaraydighanliqi bayan qilin'ghan.

Shuning bilen birge, mubada bu mizan yolgha qoyulsa, xitaydiki tunji "Diniy radikalliqqa qarshi turush mizani" bolup qalidighanliqi tilgha élin'ghan.

Melumki, ötken yili 27-dékabir xitay hökümiti "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" ni maqullap, 2016-yili 1-yanwardin bashlap resmiy yolgha qoyghan idi. Xelq'ara jem'iyet mezkur qanun'gha türlük bahalarni bergen, amérika bashliq gherb elliri hökümetliri we kishilik hoquq organliri bu qanun peyda qilghusi aqiwetke bolghan endishisini ipadiligen hem mezkur qanunning müjmelliki heqqidiki qarashlirini otturigha qoyghan.

Chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur siyasiy küchlirimu ilgiri-kéyin öz inkaslirini bildürüp ötken idi. Arqidinla xitayning yene "Diniy esebiylikke qarshi turush mizani" ni tüzmekchi bolghanliqi közetküchilerning diqqitini tartti.

Gérmaniyediki diniy zatlardin abdujélil qarim, xitayning "Diniy esebiylikke qarshi turush mizani" ni tüzüshtiki meqsitini "Uyghurlarni islam eqidisidin ayrip tashlap, toluq assimilyatsiye qilish meqsitige yétish üchün qollan'ghan yene bir wasite" dep qaraydighanliqini bayan qildi.

Gérmaniye yéshillar partiyisining brémin parlaméntidiki wekili mustafa öztürk ependi ötken ay Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisi heqqide parlaméntta bergen doklatida, diniy esebiylik bilen islamning munasiwiti yoqluqini tilgha élip, xitayning Uyghurlar élide dawam qilduruwatqan basturush heriketliri toghrisida toxtalghan.

U mundaq dégen idi: "Xitaydiki bésim siyasitining dawamlishishi, zulumgha uchrawatqan azsanliq milletlerni musteqilliq küreshlirige mejburlimaqta. 'shinjang Uyghur aptonom rayoni' dep atalghan bu tupraqning yerlik ahalisi bolghan Uyghurlar qedimiy türk irqigha mensup bolghan bir xelq. Eslide yerlik ahalining 90% tini igileydighan Uyghurlar xitayning köchmen yötkesh siyasiti netijiside 40% ke chüshüp qaldi. Siyasiy, ijtima'iy, iqtisadiy tereplerde izchil muqimsizliq ichide yashawatqan Uyghurlarning, bolupmu 11-séntebir weqesidin kéyin hali téximu yamanlashti, nurghun Uyghurlar ijtima'iy, medeniy, siyasiy zulumning yenimu küchiyishidin wehimige yoluqmaqta."

Mustafa öztürk Uyghur rayonida diniy teqibning barghanséri küchiyiwatqanliqini ilgiri sürüp, yene shularni misalgha alidu: "Uyghur ilida qarshiliq we qalaymiqanchiliqlar dawamlashmaqta. Yéqinqi mezgillerdiki kishilik hoquq depsendichiliki köchmenler dolqunining ewj élishi bilen kücheymekte. Diniy erkinlikning teqibge uchrishi, bu eldiki kishilik hoquq tajawuzchiliqining tipik bir misali. Diniy telim-terbiyige ijazet yoq, din ögen'gen we ögetkenler birdek qolgha élinidu. 18 Yashtin töwenlerning meschitke kirishi cheklinidu. Ishchi-xizmetchilerning namaz oqushi, roza tutushigha ruxset yoq. Diniy étiqad depsendichiliki bu yerde yenimu yuqiri bir sewiye yaratmaqta, diniy zatlar esebiylik qalpiqi bilen basturulmaqta."

Gérmaniyediki Uyghur ziyaliysi abduweli ependi, xitayning Uyghurlarni basturushni qanunlashturush üchün arqa-arqidin herxil qanun, tüzümlerni élan qiliwatqanliqini, emma xitay bu qanunlarsizmu, basturush heriketlirini 1949-yilidin buyan izchil dawamlashturup kéliwatqanliqini tilgha aldi.

Xitay axbarat wasitiliridiki melumatlargha asaslan'ghanda, "Diniy esebiylikke qarshi turush mizani" ni tüzüsh teklip pikri 2014-yili 7-ayda chaqirilghan aptonom rayonluq siyasiy kéngesh 11-nöwetlik yighinining 6-omumiy yighinida, da'imiy eza nyu ruji teripidin otturigha qoyulghan.

U pikride "Diniy esebiylikke qarshi turush mizani" ni tizdin tüzüp chiqip, diniy éqimning yaman tesirini tügitish zörüriyiti mewjutluqini tilgha alghanda, mundaq bir tekshürüsh doklatini ashkarilighan: "Uyghur aptonom rayonidiki kompartiye ezalirining 25 pirsenti dinning qelbidiki ornini intayin muhim, dep qaraydu. 26.5 Pirsent kompartiye ezasi hökümetning mekteplerde diniy eqide we diniy idiye teshwiqatini cheklishini qollimaydu. 8 Pirsent kompartiye ezaliri kapirlarni öltürse jennetke kiridu, dégen'ge heqiqiy ishinidu. 18.2 Pirsent kompartiye ezalirining meschitke bérish qizghinliqi intayin yuqiri, biraq cheklime seweblik baralmaydu."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet