Әнқәрәдә «шинҗаң уйғур аптоном районидики милләтләр вә дин» темисида муһакимә йиғини чақирилди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2017-06-23
Share
xitay-elchixanisida-muhakime-yighini.jpg Хитайниң әнқәрә баш әлчиханисида өткүзүлгән «шинҗаң уйғур аптоном районидики милләтләр вә дин» темилиқ муһакимә йиғинидин корунуш. 2017-Йили 21-июн, әнқәрә.
criturk.com

Түркийә-хитай мунасивити күчийиш билән бирликтә, түркийә ахбарат васитилиридә хитайниң уйғурларға бесим елип бериватқанлиқи тоғрисидики хәвәрләр көпләп чиқиватқан бүгүнки күндә, хитай иҗтимаий пәнләр академийиси тәрипидин хитайниң әнқәрәдә турушлуқ баш әлчиханисида «шинҗаң уйғур аптоном районидики милләтләр вә дин» темисида муһакимә йиғини чақирилди.

Хитай иҗтимаий пәнләр академийәси чегра районлар институти мудири гуаң чеңшиң йиғинда, уйғур дияриниң әһмийитини тәкитләп, хитай һөкүмитиниң «шинҗаң» ни бир бәлвағ, бир йол қурулушиниң меғизи-түгүни дәп қараватқанлиқини, бундақ болушидики сәвәб «шинҗаңниң мислисиз әһмийәткә игә бир земин» икәнликини, 8 дөләт билән чегридаш икәнликини асия, шәрқий җәнуби асия вә оттура шәрқ дөләтлири билән мунасивити барлиқини тәкитлигән. 

Биз игилигән мәлуматқа асасланғанда наһайити аз киши вә ахбарат органлириниң иштирак қилиши билән өткүзүлгән йиғинға, йәнә хитай иҗтимаий пәнләр академийиси мутәхәссиси адил ғени, мәркизий милләтләр университети тарих оқутқучиси профессор доктор яң шеңмиң, хитай хәлқара мунасивәтләр институти муавин башлиқи дуң мәнюән, «шинҗаң иҗтимаий пәнләр академийиси» мутәхәссиси ма пинйән вә педагогика университети оқутқучиси дилмурат өмәр қатарлиқ билим адәмлири қатнашқан вә сөз қилған. 

Кри түрк тор гезитидики хәвәргә асасланғанда, йиғинға қатнашқан бир мухбирниң уйғур балилириға мусулман исимлири қоюши чәклинипту, рози тутуши чәклинипту, буниңға қандақ қарайсиз? дегән соалиға дилмурат өмәр, шинҗаңда қәдимдин тартип һәр хил диндики кишиләрниң яшап кәлгәнликини, бүгүнки күндиму 24 миң мәсчит барлиқини, дадисиниңму рози тутуватқанлиқини илгири сүргән. Өмәр йеқиндин буян бу һәқтә чиқиватқан хәвәрләрниң пүтүнләй ялған хәвәр икәнликини тәкитлигән. 

Хитайниң түркийәдә йиғин ачидиған зал тапалмиғандәк, әнқәрә хорасан кочисидики әлчиханиниң ичидики бир кичик залда бу йиғинни чақиришидики сәвәб немә? хитай һөкүмитиниң давамлиқ һалда «шинҗаң тарихтин бери көп милләт, көп дин яшиған бир земин» дәп тәкитлишидики сәвәб немә? уйғурларға диний чәклимә йоқ дегән сөзни давамлиқ уйғурларға дегүзүштики сәвәб немә? дегәнгә охшаш бир йүрүш соалларға җаваб тепиш үчүн түркийә истратегийилик чүшәнчиләр институти түркийә-хитай мунасивәтлири мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди, истанбулдики гелишим университетида түркийә-хитай мунасивәтлири дәрси өтүватқан доктор қутай қараҗа әпәндиләр билән телефон сөһбити елип бардуқ. 
Һәр йили рамзан ейида түркийәдә уйғурларниң диний етиқадиниң хитай тәрипидин чәклиниватқанлиқи күн тәртипкә келәтти. Бу йилму гәрчә бурунқи йиллардикидәк көп болмисиму йәнила тәртипкә кәлди. Бундақ бир мубарәк айда хитайниң әнқәрәдә «шинҗаң уйғур аптоном районидики милләтләр вә дин» мавзулуқ йиғин чақириши мутәхәссисләрниң диққитини тартмақта. Доктор әркин әкрәм әпәнди буниң сәвәблири тоғрисида тохталди. 

Доктор әркин әкрәм әпәнди түркийәдә көп санда университет вә тәтқиқат мәркизи туруқлуқ, хитай әлчиханисиниң ичидики кичик бир залда бу йиғинниң чақирилишиниң ғәлитә бир әһвал икәнликини ейтти. 

Түркләр билән уйғурлар қериндаш милләт болуп, түркләрниң көпи өзлириниң тегиниң уйғур икәнликини дәйду. Уйғурларға һесдашлиқ қилиду. Хитай һөкүмити давамлиқ һалда уйғур дияриниң әмәлдарлириниң еғзи билән «уйғур диярида һечқандақ бесим йоқ» дәп дегүзиду. Бу қетимму дилмурат өмәр намлиқ мутәхәссис уйғур диярида диний бесим йоқлуқини, дадисиниң рози тутуватқанлиқини илгири сүргән. Доктор әркин әкрәм әпәнди бундақ адәмләрниң сөзигә һечкимниң ишәнмәйдиғанлиқини илгири сүрди. 

Истанбулдики гелишим университети хәлқара мунасивәтләр кәспи оқутқучиси доктор қутай қараҗа әпәнди түркийә билән хитай оттурисидики мунасивәтни яхшилаш үчүн 2 дөләтниң дурус болуши керәкликини, бу хил йиғинлар билән әмәс, икки дөләт мутәхәссислири әркин һалда мәсилиләр тоғрисида муназирә елип баралайдиған муһакимә йиғинлириниң ечилиши керәкликини баян қилип мундақ деди: «түрк-хитай мунасивитидә қәдимдин тартип бир-биридин гуманлиниш бар. Буниң әң чоң сәвәби ‹шинҗаң уйғур аптоном райони' дики уйғур мәсилисиниң түркийәгә болған тәсири. Бу мәсилидә иккила тәрәп очуқ-ашкара болуши керәк. Икки дөләт оттурисидики уйғур мәсилисини илмий йиғинлар арқилиқ оттуриға қоюп, андин һәл қилиш йолини издәш керәк. Хитай әлчиханисида ечилған тәшвиқат йиғинлири билән мәсилини һәл қилип, икки дөләт оттурисидики мунасивәтни яхшилиғили болмайду. Мән йәнә шуни тәкитлимәкчимәнки, уйғур мәсилисини һәл қилмай туруп, икки дөләт оттурисидики мунасивәтни яхшилиғили болмайду, бир бәлвағ, бир йол қурулушиниму әмәлгә ашурғили болмайду.» 

Ахбаратларға асасланғанда, мәзкур йиғин хитай һөкүмитиниң бир бәлвағ, бир йол қурулушини дуняға тонутуш паалийәтлири даирисидә елип берилған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.