Қазақистан уйғурлири рамзанда уйғур елидики қериндашлириға қайғурмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018.05.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Almuta-shehirining-dostluq-mehellisidiki-meschitte-ramizan.jpg Алмута шәһириниң достлуқ мәһәллисидики мәсчиттә откән рамизан паалийитидин көрүнүш. 2015-Йили, қазақистан.
RFA/Oyghan

17-Майда қазақистандики уйғурларму пүткүл дуня мусулманлири үчүн муқәддәс вә хасийәтлик болған рамизан ейини күтүвелип, роза тутуш охшаш муқәддәс пәрзини ада қилишқа киришти. Һазир қазақистанниң барлиқ шәһәр вә йезилирида мәсчитләр селинған болуп, әлниң башқиму мусулманлири қатарида уйғурларму өзлириниң диний паалийәтлирини елип бармақта.

Бу йилқи рамизан ейини қазақистан уйғурлири қандақ шараитта, қандақ кәйпиятта күтүвалди?

Диний зат, турсун һаҗим арзийефниң ейтишичә, оттура асия җумһурийәтлири, шу җүмлидин қазақистанда яшаватқан миллийонлиған мусулманлар қатарида уйғурларму рамизан ейини чоң һаяҗан иликидә қарши еливалған икән. У бүгүнки күндә һәр бир мәсчиттә тәрәвиләр оқулуп, уларда 400-500 кишилик ифтарлар бериливатқан һәм кишиләр шуларға қатнишиш пурситигә игә болуватқан болсиму, әмма өзлириниң уйғур елидики һазирқи вәзийәттин, мусулман қериндашлириниң әһвалидин қаттиқ әндишә қиливатқанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “вәтинимиз уйғуристанда роза тутмақтүгүр, ‛әссаламуәләйкум‚ дәп бир-биригә салимини берәлмәйватиду. Наһайити еғир. Болупму биз билидиған ғулҗа тәвәсидики көп кишиләр лагерларда. У хитайлар бүгүнки күндә бизниң номусиғимизға бәк тәккидәк ишларни қиливатиду. Ахирқи вақитларда тарихта болмиған ишларни көрүватимиз. Бу лагерларни йепишниң орниға йәнә ечиватиду. Тәрбийәләймиз, идийәсини өзгәртимиз дәп елип кирип кетиватиду. Уларниң өлүкиму, тирикиму йоқ”.

Турсун арзийеф әпәнди бүгүнки күндә уйғур елидики мусулманларниң рамизанлиқ паалийәтлириниң хитай даирилири тәрипидин тамамән мәни қилинғанлиқиниң, уларниң тартиватқан азаб-оқубәтлириниң пүткүл қазақистанлиқларниң диққәт нәзиридә болуватқанлиқини оттуриға қойди.

2005-Йили уйғур елиниң или вилайитидин көчүп чиққан, һазир қазақистанниң алмута вилайитидә яшаватқан қәйсәр һәр бир мусулманниң өз әрки билән роза тутуш һоқуқиниң бар болсиму, әмма уйғур елидә яшаватқан мусулманларниң хитай даирилириниң бесими астида һәр хил тосқунлуқларға, һәтта бәзидә чекидин ашқан кәмситишләргә дуч келиватқанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: “биз бу йәрдә рамизан ейида яхши өмүр сүрүватимиз. Шәрқий түркистандики қериндашлиримизға әнә шундақ өмүрни тиләймиз. Сәвәби мусулман қериндашлар бир-биригә шундақ тиләк ейтиш керәк. Мениң ата-анам, уруқ-туғқанлирим уйғурлар билән йеқин арилашқан. Өзүмниң бир туғқан һәдәмгә бир уйғур бовай мундақ бир вәқәни сөзләп бәргән икән. У кишиниң оғли түрмидә өлүп қелип, уни йәрләш үчүн 70 миң йүән төлигән. Бу қазақистанниң ахчисида 2 милйон тәңгә әтрапида икән. Мундақ пулға икки йил яхши һаят кәчүрүшкә болиду. Шу ахчисини төләп, йәрләп келиватқанда ишикиниң алдидики пәләмпәйдин сирилип кетип, ‛бисмилла‚, ‛аллаһ‚ дегән вақитта бир хитай тутувелип, ‛сән немә дедиң? сениң худайиң аллаһ әмәс, сениң худайиң партийә. Сән аллаһ дедиң‚ дәп, у бовайниму апирип қамиған икән. Икки күндин кейин у уйғур бовайму өлүп кәтти. Һазир у яқта дин җәһәттин наһайити қисиватиду. Мәсчитләрни йүз пирсәнт дегүдәк япқан. ”
Қәйсәр йерим йилдин буян өзиниң уруқ-туғқанлири, уйғур, қазақ вә башқиму милләтләрдин болған дост-бурадәрлири билән алақисиниң тамамән үзүлгәнликини, йеқинда өзиниң бир түркүм туғқанлириниңму қамалғанлиқини ейтип, йәнә мундақ деди: “дадамниңму садиқҗан, қурванҗан дегән көп достлири болған. Биз турған 10-мәһәллидики уйғур қериндашлардин һазир бирму чоң әр киши қалмапту. Өйләрдә қалғанлар пәқәт кичик балилар вә аял кишиләр. Немә үчүн әркинлик бәрмәйду? бу һәқтә мән пат-пат ойлаймән. Һазир ‛әссаламуәләйкум‚ дәп салам беришниму мәни қилди. Буниңдин уйғурларму, қазақларму қийниливатиду. Әмма әң еғир күн көрүватқанлар бу уйғурлар. Биз, қазақ хәлқи, әң болмиғанда варқирап болсиму, бир ишларни қиливатимиз. Мениң әпсуслинидиған йерим, уйғурларниң һөкүмити болмиғанлиқтин биз охшаш вақиралмайду. Варқирап чиққанниң барлиқиниң бешини кесивалиду, түрмигә қамаватиду. Бизниң вәтинимиз, елимиз болған билән хитай бизниму һөрмәтләп турғини йоқ. У өзиниң принсипи - фашизмни алдиға қойған”.

Қәйсәр бир йил илгири уйғур дияриға берип кәлгәнликини әсләп, мундақ деди: “у яқта қазақ болсун, уйғур болсун, барлиқ мусулманлар ичидә алаһидә һөрмәткә еришкән нурқари дегән уйғур киши билән көрүшкән идим. У кишиниму тутуп кетипту. Мән униң билән көрүшкинимдә, әмди көрәләймәнму, көрәйлмәймәнму дәп, у киши билән йиғлап хошлашқан идим. Әмдики мениң арминим шу яқтики һәр бир милләт өз әркинликини, өрп-адәтлирини сақлап қалса дәймән. Қазақ болсун, уйғур болсун, барлиқини һазир түрмиләргә қамаватиду. ‛немә үчүн?‚ дәп сорашқиму болмайду. Сорисаң балаға қалисән”.

Игилишимизчә, қазақ, өзбек, қирғиз, таҗик, уйғур, татар вә башқиму мусулман хәлқләр қәдимий дәврләрдин иҗтимаий, мәдәний, диний җәһәтләрдә бир-бири билән қоюқ арилишип кәлгән иди. Совет иттипақи йимирилип, 1991-йили совет иттипақи тәркибидики оттура асия җумһурийәтлири мустәқиллиққа игә болди. Мәзкур мәмликәтләрдә яшаватқан миллийонлиған мусулманлар қатарида уйғурларму өзлириниң миллий өрп-адәтлирини, диний әнәнилирини сақлап қелиш мумкинчиликигә игә болди. Һазир уйғурлар зич олтурақлашқан алмута шәһиридә вә алмута вилайитиниң панфилоф, уйғур, әмгәкчиқазақ, талғир наһийәлиридики барлиқ мәһәллә һәм йезиларда мәсчитләр мәвҗут. Уларниң ичидә, мәсилән, уйғур һамийлириниң хираҗитигә селинған мәсчитләрму бар. Алмута шәһириниң султанқорған мәһәллиси, әмгәкчиқазақ наһийәсиниң қаратуруқ йезиси, уйғур наһийәсиниң чонҗа йезиси, панфилоф наһийәсиниң яркәнд шәһири вә башқиму йезилардики мәсчитләр шулар җүмлисидиндур.

Алмутада қазақистан мусулманлири диний башқармиси билән бирликтә уйғур вә рус тиллирида чиқидиған “еһсан” журнилиниң баш муһәррири адилҗан һапизофниң ейтишичә, қазақистан уйғурлири сиясий түзүмниң өзгиришигә қарап, һәр хил шараитта өз диниға етиқад қилған, диний әнәнилирини раваҗландуруп кәлгән икән. У мундақ деди: “совет дәвридә бәк қийинчилиқлар болған. Динни әпйүн дәп, пүткүл диндар инсанларни йоқ қилған. У вақитларда намаз өтәйдиған адәмләрниму җазалап, кәйнидин җасусларни салған. Мәсчитләрниму йоқ қилди. Бәзилирини өзлириниң мәнпәәтидә ишләтти. У вақитларға қариғанда һазирқи заманниң асман билән йәрдәк пәрқи бар. Һазир диний саһәдә һәр хил әркинчиликләр бар. Бирақ диний еқимларға кирип кәтмәслик үчүн бәзи бир тосалғулар, чәклимиләр бар. Һазирқи күндә у чәклимиләрдин чиқип кетишму шәрт әмәс. Мушу чәклиминиң, чәмбәрниң ичидә қанчилик хизмәт қилсақ, шуниң өзи биз үчүн йетәрлик”.

Адилҗан һапизоф қазақистан уйғурлириниң диний вәзийитидин ташқири, өз кимликини сақлап қелиш үчүнму һазирқи күндә мумкинчиликләрниң бар икәнликини, уйғур тилидики мәктәпләрниң, гезит-журналларниң, тор бәтлириниң, миллий тиятирниң вә башқиларниң шуниң бир ярқин испати икәнликини көрсәтти.

Рамизан ейи башланғандин буян уйғурлар зич олтурақлашқан җайларда һәр күни дегүдәк һәр хил коллектиплиқ иптарлишиш паалийәтлири уюштурулмақта. Шуларниң бири 19-майда алмута шәһириниң достлуқ мәһәллисигә орунлашқан мәсчиттиму өтти. Мәзкур паалийәт бир қатар сахавәтлик инсанлар тәрипидин уюштурулған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.