Terbiye körgen ademning 10 chong alahidiliki

Ixtiyariy muxbirimiz ömerjan
2013-09-18
Share

Terbiye insanni heqiqiy adem qatarigha kötüridighan enggüshter bolup, u insanlarghila xastur. Démek, adem terbiye arqiliqla heqiqiy adem bolup yétilidu.

Ewladlargha élip bérilghan exlaq terbiyisi qeyerde yaxshi élip bérilsa, shu yerdiki ademlerning idiyewi sapasi, medeniyet sapasi, exlaq sapasi, ten sapasi yaxshi bolidu. Exlaqiy terbiye arqiliq ewladlargha qandaq adem bolush, qandaq ghaye turghuzush, dewrge mas qedemde qandaq ilgirilesh, qandaq qimmet yaritish, némini qilish, némini qilmasliq, némini söyüsh, némilerdin nepretlinish toghrisida telim bérilidu.

Yéqinda se'udi erebistan radi'osi Uyghur bölümining tor békitide "Terbiye körgen ademning 10 chong alahidiliki" dégen témida bir maqale élan qilin'ghan bolup, maqalide mundaq dep yézilghan:

  1. Terbiye körgen adem waqitqa emel qilidu. Yighin'gha yaki wedileshken jaygha ezeldin kéchikip barmaydu. Meqsetsiz kéchikip qélishnimu bashqilargha bolghan hörmetsizlikning ipadisi dep qaraydu. Chünki insan hayatida hésabsiz, sudekla éqip kétiwatqan nersilerning biri waqittur. Waqit shunchilik qimmetlikki, waqitning özi ömür, waqitning özi neq pul, waqitning özi ijad we waqitning özi ghelibidur. Dunyada nurghun kishiler waqtini bihude ötküzüwétidu, uning qedrini bilmeydu. Purset qoldin kétip qalghandin kéyin pushayman qilidu-yu, u waqitta pushaymanning paydisi bolmaydu. Bir hediste: "Kishiler qedrige yételmeydighan ikki nerse bar bolup, uning biri ten saqliqi, yene biri, waqittur" dep kelgen. Waqitni qedirleshni bilmigenler özlirinila emes, belki bashqilarnimu chong ziyanlargha uchritidu. Chünki wede qilghan yerge waqtida barmasliq, kishilerni kütküzüp qoyush ularning waqtini oghrilighanliq we ulargha ziyan salghanliqtur.
  2. Terbiye körgen adem gep-sözge diqqet qilidu. Ezeldin bashqilarning sözige loqma salmaydu, qarshi terepning sözini toluq anglap bolghandin kéyin andin özining pikrini we köz qarshini otturigha qoyidu. Özila sözlep bashqilargha sözlesh pursiti bermeslik yaki bashqilarning sözini xosh yaqmighandek anglash edepsizliktur. Medeniyetlik we terbiye körgen adem mundaq shexsiyetchi bolmaydu, bashqilargha yol qoyushni bilidu, bashqilar sözlewatqanda uning közige qarap turup tingshaydu, sözligüchini bi'aram qilmaydu.
  3. Terbiye körgen adem pozitsiyede mulayim kélidu, xush pé'il, illiq kélidu, qopal, baghri qattiq bolmaydu, herkimge siliq mu'amile qilidu. Bashqilar bilen paranglashqanda diqqitini chachmastin mulayimliq bilen anglaydu. Pozitsiyede yaxshi adem kishilerning hörmitige we söygüsige sazawer bolidu. Qur'an kerimide muhemmed eleyhissalamning exlaqini medhiyelep: "Eger sen qopal, baghri qattiq bolghan bolsang, kishiler chörengdin tarqap kétetti" déyilgen.
  4. Terbiye körgen adem kishilerge yuqiri awazda warqirap söz qilmaydu, kishilerni rahetsiz qilmaydu. Belki siyliq-sipaye mu'amile qilidu we bashqilarni asraydu. Kishilerge yuqiri awazda warqirap söz qilish medeniyetsizlikning alamiti bolup, kishiler mundaq terbiyesiz ademlerni yaqturmaydu we ular bilen mu'amile qilishtin waz kéchidu.
  5. Terbiye körgen adem söhbet maharitige diqqet qilidu. Bashqilarning köz qarshi we pikrige hörmet qilidu, özi qarshi pikirde bolsa, qopalliq qilmastin, qarshi terepni eyiblimestin, belki özining köz qarshini yolluq ibariler arqiliq siliq bayan qilidu.
  6. Terbiye körgen adem hakawurluq qilmaydu, özini qaltis chaghlimaydu, kemter bolidu. Bashqilar bilen bérish-kélish qilghanda özining artuqchiliqi we ewzellikini qet'iy tekitlimeydu.
  7. Terbiye körgen adem lewzide turidu. Wede qilghan ishni pütün küchi bilen beja keltüridu, lewz qilghan gépini öz emeliyitide körsitidu, herqandaq qiyinchiliqqa uchrap qalghan teqdirdimu wedisige wapa qilidu, bergen sözige esla xilapliq qilmaydu. Bir hediste:"Munapiqning alamiti üch bolup, ular wedige xilapliq qilish, yalghan sözlesh we amanetke xiyanet qilishtur" dep kelgen.
  8. Terbiye körgen adem bashqilargha ghemxorluq qilidu, herkimge méhir-shepqet körsitidu, kishilerning qelbini illitidu, chonglargha hörmet qilidu, kichiklerni asraydu. Meyli qachan, qeyerde bolsun ayallar, balilar we yashan'ghanlargha köngül bölidu we ulargha qulayliq yaritip béridu.
  9. Terbiye körgen adem keng qorsaq kélidu. Bashqilar bilen bérish-kélish qilghanda merd we keng qorsaq kélidu, erzimes ishlar üchün dostliri, qoshniliri we kesipdashliri bilen arazlashmaydu yaki munasiwetni üzüp qoymaydu.
  10. Terbiye körgen adem bashqilargha hésdashliq qilidu. Bashqilar bextsizlikke yoluqqanda ulargha pütün küchi bilen yardem qilidu. Chünki bashqilargha yardem qolini sozalighan adem bextlik ademdur.
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet