Сақчи: «һөкүмәтниң маашини алидиғанла болса, диним ислам дейишкә болмайду»

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-01-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Коча чарлаватқан уйғур сақчи. 2015-Йили 17-авғуст, ақсу.
Коча чарлаватқан уйғур сақчи. 2015-Йили 17-авғуст, ақсу.
AFP

Хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан диний етиқад чәклимә сиясәтлириниң даириси барғанчә кеңийип йәниму қаттиқ тәдбирләр билән мәҗбурий иҗра қилиниватқанлиқи мәлум.

Илгири һөкүмәт хадимлири вә партийә әзалириниң роза тутуш, намаз оқушқа охшаш адәттики диний паалийәтләрни елип бериши чәкләнгән болса, әмдиликтә даириләр партийә әзаси яки дөләт мәмурлирила әмәс, һәр қандақ маашлиқ ишчи, хизмәтчиләрниң динға етиқад қилишини чәклигән, бу һәқтә йеқинда игә болған учурлардин, уйғур ели миқясида нопус дәптиридики диний етиқади дегән катәкчигә «ислам» дәп толдурған һәр қандақ бир кишиниң аваричилик, соруқчилиққа учраватқанлиқи мәлум.

Хитай даирилириниң йиллардин буян, уйғур елида йүргүзүватқан диний сиясәтлиридә, уйғурларниң нормал диний етиқад паалийәтлириниңму түрлүк қаттиқ тәдбирләр арқилиқ чәкләнгәнлики, болупму динни суслаштуруш намидики һәрикәтләрдә болса, уйғур кадир вә ишчи хизмәтчиләрниң техиму қаттиқ диний бесимға учрап келиватқанлиқи һәммигә мәлум. Йеқинда йәнә радийомизға қәшқәрдин бир уйғурниң инкас қилишичә, даириләр бир ай илгири мәхсус уқтуруш чүшүрүп, дөләтниң маашини алидиған һәр қандақ бир кишиниң нопус җәдвилидики «дини» дегән катәкчисини бош қалдуруши керәклики, әгәр илгири бу катәкчигә ислам яки мусулман дәп толдурғанлар болса, уни өчүрүп түзитиш киргүзүши керәклики, әгәр бәлгилигән мөһләт ичидә сақчихана вә мәһәллә комитетлири арқилиқ тәләп бойичә нопусқа өзгәртиш киргүзмигәнләрниң мааши тутуп қелинидиғанлиқи, еғир болғанларға чарә қоллинидиғанлиқи агаһландурулған. Бу инкас қилғучиниң ейтишичә йәнә, нөвәттә сақчиханилар вә һәр қайси мәһәллә комитетлар нопусини өзгәртиш рәсмийити беҗириш ишлири билән алдираш болса, идарә, органларда нопусиға диним ислам яки мусулман дәп йезилғанлар өзлирини тәкшүрүшкә мәҗбур қалмақта икән.

Биз бу учурни дәлилләш үчүн, алди билән қәшқәр шәһәрлик һөкүмәт әрзийәт ишханисиға телефон қилдуқ, телефонни алған нөвәтчи хадим ишчи, хизмәтчиләрниң нопусиниң тәкшүрүлүватқанлиқини вә нопус җәдвилидики диний етиқади дегән катәкчигә өзгәртиш ишлирини һөкүмәт тармақлири әмәс, бәлки җамаәт хәвпсизлик тармақлири мәсул болуп башқуруватқанлиқини дегән болсиму, бу уқтурушни чүшүргән вақит вә сәвәбләр һәққидә сориған башқа соаллиримизға җаваб беришни рәт қилди.

Биз йәнә, хотән шәһәрлик җамаәт хәвпсизлик идарисиниң сиясий башқармиси билән алақиләштуқ:
-Һазир һөкүмәт хадимлириниң нопус җәдвилиниң диний етиқади дегән йеригә ислам дәп йезилған болса, уни өзгәртиш шәрт болдиму һазир?

-Һә тоғра, ишқилип, дөләт маашини алидиған һәр қандақ адәмниң нопусиниң үстигә ислам диниға етиқад қилимән дәп йезивалған болса өзгәртиш керәк, ашундақ уқтуруш чүшүрүклүк, әгәр һөкүмәтниң маашини алидиғанла адәм болса, ислам диниға етиқад қилимән дәп язмаслиқи керәк, у йәр ақ қелиши керәк. Шәхси ширкәт униң сиртида.

Биз сақчидин бу уқтурушниң қачан чүшкәнлики вә нопусни тәләптикидәк өзгәртип болуш үчүн қанчилик мөһләт берилгәнликини сориғинимизда, бу сақчиниң сәзгүрлүки ешип«сиз немә демәкчи, мән сизниң артуқ соаллириңизға җаваб берәлмәймән мақулму...» Дегиничә телефонни үзди.

Уйғур паалийәтчилиридин канададики көзәткүчи мәмәт тохти әпәнди хитай һөкүмитиниң бу тәдбиригә қарита көз қарашлирини баян қилип, «әгәр уйғурларниң диний етиқад әркинлики болған болса, һечқандақ бесимға учримиған болса, хитайниң бу тәдбири диққәт қозғимиған болатти, чүнки башқа диний әркинлик бар дөләтләрдә инсанларниң кимликигә диний етиқади киргүзүлмәйду, әмма хитайниң динни тосуватқанлиқини билгинимиз үчүн, бу сиясәтниң уйғурларға қаратмилиқи бар, шундақла бу, хитай һөкүмитиниң динсизлиқ тәшвиқатиниң узартмиси дәп қараймиз» деди.

Мәмәт тохти йәнә «хитайниң бу хил сиясәтлири, динсизлаштуруш сияситидинму һалқип кәткәнлик, динға уруш ачқанлиқи, динни дүшмән көргәнлик һесаблиниду. Бу мәсилә диний әркинлик мәсилидин һалқип кәтти, чүнки хитай ислам динини дүшмән категорийәсигә қоюп, пүтүн дөләт аппарати, зулум механизмини ишқа селип, исламийәткә уруш елан қилмақта, шуңа уйғур тәшкилатлириму бу мәсилигә қарита инкаси техиму йүксәк вә сәзгүр болуши керәк» дәп қарайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Даириләрниң уйғур ели миқясида уйғурларниң нопусидики диний кимликигә өзгәртиш киргүзүшни буйруқ билән иҗра қиливатқанлиқи дәлилләнгәндин кейин, уйғурларниң диний етиқад әркинликини өз ичигә алған инсан һәқлири мәсилилирини дуняға аңлитиш вә һәл қилиш йоллири үчүн паалийәт елип бериватқан дуня уйғур қурултийиниң бу учурдин мәлумати бар-йоқлуқини игиләш үчүн, мәзкур тәшкилатниң баянатчиси дилшат ришитни зиярәт қилдуқ, дилшат әпәнди бу учурдин өзиниңму йеқинда хәвәрдар болғанлиқини, дуня уйғур қурултийиниңму бу мәсилигә җиддий қараватқанлиқини, буни хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан тазилаш һәрикәтлириниң давами дәп билидиғанлиқини, хитай өзиниң вә хәлқараниң қанунлириға хилап елип бериватқан бу хил диний етиқадни чәкләш тәдбирлири хитайниң уйғурларни идарә қилишта ишәнчсиз икәнликини көрситип бериду дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Дилшат ришит әпәнди йәнә «уйғурларниң диний етиқади, хитай дөлитиниң игилик һоқуқи әмәс, етиқад пүтүн дуняда һөрмәткә игә болуши керәк, етиқад хитайниң ички мәсилисиму әмәс, бәлки дуняви инсан һәқлири мәсилиси, шуңа хәлқара җәмийәт бүгүнки күндә, хитайниң уйғурларға қаратқан диний етиқад чәклимисини бикар қилиши үчүн җиддий сигнал бериши вә бесим характерлик қанун лайиһиләрни чиқириши керәк» дәп мураҗиәт қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт