Хитай әмәлдарлириниң ислам һәққидики қутратқулуқи хитайда мусулманларға қарши кәйпиятни күчәйтикән

Мухбиримиз әркин
2017-03-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Һейтгаһ мәсчитидә роза һейт намизи өтәватқан көрүнүш. 2011-Йили 31-авғуст, қәшқәр.
Һейтгаһ мәсчитидә роза һейт намизи өтәватқан көрүнүш. 2011-Йили 31-авғуст, қәшқәр.
AFP

Чәтәл ахбарат вастилириниң қәйт қилишичә, хитай әмәлдарлиридики аталмиш «ислами ашқунлуқ» қа қарши күнсири күчийиватқан қутратқулуқ хитайда ғәйри мусулманлардики мусулманларға қарши кәйпиятни күчәйтмәктикән.

Қатарниң «әл-җәзирә» телевизийә қанили 13‏-март елан қилған бир мақалидә мутәхәссисләрниң сөзини нәқил кәлтүрүп, «хитай җәмийитидә исламни бир аваричилиқ дәйдиған пикир еқими күчийиватқанлиқи» ни илгири сүрди.

Хоңкоң «җәнубий җуңго әтигәнлик почта гезити»дә 11‏-март елан қилинған мақалидә болса, хитайда мусулманларға қарши қутратқулуқниң күчийиши туңган мусулманлирини хитай иҗтимаий таратқулиридики хитай җамаәт пикириниң һуҗум нишани айландуруп қойғанлиқини билдүргән.

«Җәнубий җуңго әтигәнлик почта гезити»ниң мақалисидә қәйт қилишичә, хитай алий дәриҗилик рәһбәрлириниң кишиләрни аталмиш радикал исламниң хәвпидин қайта-қайта агаһландуруши, торда мусулманларға қарши нәпрәтни улғайтип, мусулманларда уйғурларға қаритилған қаттиқ қол сиясәт ичкири өлкиләрдики туңганларға кеңәйтиләмду, дегән әндишә пәйда қилған.

Америка фрост университетиниң профессори ма хәййүнниң қаришичә, хитай әмәлдарлириниң сөзи вә иҗтимаий таратқулардики мусулманларға қарши һуҗумниң партийә ичидики һоқуқ күриши билән мунасивити йоқ әмәс. Ма хәййүн, бу әһвални партийә ичидики қаттиқ қол гуруһларға бағлайду.

У мундақ деди: «(хитай) торлирида нурғун мусулманларға қарши үнсүрлар бар. Улар мәхсус мусулманларға өчмәнлик қилиду. Мәсилән, уларниң бири, (хитай) иҗтимаий пәнләр акадимийәсидин дәм елишқа чиққан қери аял шү вуйи, су ишлар министирлиқидики мей шнйү дегән кишиләр. Һазирға қәдәр бу кишиләрниң арқа көрүнүши мәлум әмәс. Әмма шү вуйи өзиниң (хитай хәлқ қурултийи миллий ишлар комитети мудир) җу вейчүн билән мунасивити бәк йеқин, дәп кәлгән. Шуңа, бу ишларни бу йил ечилидиған компартийә 19‏-қурултийидики һоқуқ күришигә бағлашқа болиду.»

Ма хәййүнниң қәйт қилишичә, партийә ичидики бу қаттиқ қол гуруһлар милләтләр мунасивити вә диний мәсилиләрни җиддийләштүрүп, шу арқилиқ өзлириниң партийә, һөкүмәт ичидики орнини мустәһкәмләшкә урунуп кәлгән.

Хитайниң бейҗиңда өткүзүлгән икки йиғини мәзгилидә «диний ашқунлуқ»ниң хитайға җиддий хрис пәйда қиливатқанлиқи әмәлдарлар әң көп тәкитлигән мәсилиләрниң бири болуп қалди. Икки күн аввал уйғур аптоном районлуқ сияси-қанун комитетиниң муавин секритари сәрһат ахан бейҗиңда, хитайниң хәлқара террорлуққа қарши туруш вәзийити вә «диний ашқунлуқ»ниң сиңип кириши хрисиға дуч келиватқанлиқини илгири сүргән.

Униңдин сәл бурун, хитайниң террорлуқ вә бихәтәрлик ишлириға мәсул дөләт комсисари чен гопиң, ниңшя туңган аптоном районлуқ партком секритари ли җйәнхуа қатарлиқ кишиләр бу мәсилини оттуриға қойған.

Ли җәнхуа, хитайниң сияситини америка президенти трампниң бәзи мусулман дөләт пуқралириниң америкиға киришини вақитлиқ чәклигәнликигә селиштуруп, бу сиясәт мәйли америкиниң мәнпәәтигә пайдилиқ болсун яки униң муқимлиқини қоғдисун, «бу йәрдики мәсилә диний ашқунлуқниң америка мәдәнийитигә сиңип киришни тосаштур» дегән иди.

Бирақ бәзи туңган зиялилириниң қаришичә, хитайдики мусулманларниң диний етиқадини оттура шәрқ вәзийитигә бағлаш тоғра әмәс. Ләнҗуда олтурушлуқ хитай зиялийси, «җуңго мусулманлар тори»ниң сабиқ тәһрири ма әпәнди, бәзи хитай әмәлдар вә зиялийлириниң диний чүшәнчиси вә мусулманларға болған тонуши чолтилиқини билдүрди.

Ма әпәнди мундақ дәйду: «уларниң өзи исламни, мусулманларни чүшәнмәйду. Уларниң әслидинла тонуши йитәрлик әмәс. Улар (ислам) тоғрисидики бәзи әқәлли нәрийәләрни билмәйду. Уларниң билим қурулмисиниң өзи наһайити чәклик. Шуңа, улар мәсилигә баһа бәргәндә бир тәрәплимилик, радикал баһа бериду. Улар, башқиларни радикал десиму, әмәлийәттә өзлири радикаллиқ қилиду. Униң һазир диний радикалли дегәнлириниң шинҗаңда йүз бәргән вәқәләр билән һечқандақ алақиси йоқ. Бу худди, бир адәм башқа бирсигә қалпақ кийдүргәндәк бир иш. Бу ишлар у өзи яқтурмайдиған бирсини яман көрситиш үчүн қиливатқандәк қилиду. Болмиса, шинҗаңда йүз бәргән ишларниң диний ашқунлиқ билән немә алақиси бар?»

Ма әпәнди йәнә, компартийә исламға һәр қанчә қаттиқ қоллуқ қилсиму, бирақ униң бир бәлвағ, бир йол истратегийәси йәнила мусулманлардин, исламдин атлап өтүп кетәлмәйдиғанлиқини билдүрди.

Ма әпәнди мундақ дәйду: «таң дәвридики йипәк йолини һазир дөләт рәһбәрлири ‹бир бәлвағ бир йол' дәп оттуриға қойди. Булар һазир оттуриға қойған бир бәлвағ бир йолни бурунқи сулалиләр қандақ маңған. Улар сода карван йоллирини қандақ ачқан? у дәвридики ханлиқларниң нәзири һазирқилардин кәң болуп, улар исламни һәргиз өзиниң дүшмини, дәп қаримиған, бәлки мусулманларни дост тутқан. Улар бир рамка ичигә киривелип, өзиниң тиғ учини мәлум диний гуруһ яки мәлум бир милләткә қаритивалған әмәс. Шуңа, у дәврдә хитайниң содиси йәр шариға кеңәйгән. Пүтүн аләмгә кеңәйгән. Буниң үчүн көксини кәң тутуп, бир рамкиниң ичигә қапсилип қалмаслиқ керәк. Әгәр сән һазир дуня билән сода қиливатқан болсаң, көңли-көксүң кәң болуши шәрт. Чүнки, сениң бир бәлвағ бир йолуң мусулманлардин, исламдин атлап өтүп кетәлмәйду.»

Америка фрост университетидики профессор ма хәййүнниң қаришичә, хитайда мусулманларға қарши кәйпиятниң күчийишидики йәнә бир сәвәб, ши җинпиңға қарши күчләр уйғур, туңган мәсилисини улғайтип, униң сияситигә тосқунлуқ қилишни ойлаватқан болуши мумкин.

Ма хәййүн мундақ дәйду: «2013-йили болса керәк, мусулманға өчмәнлик қилидиғанлар туюқсиз баш көтүрүп, уларниң тор һуҗуми наһайити әвҗ елип кәтти. Бу дәл ши җинпиңниң бир йол бир бәлвағ истратегийәсини оттуриға қойған вақтиға тоғра кәлгән иди. Чүнки, у «бир йол бир бәлвағ» оттура асия вә мусулман дунясиға тутушиду. Әмма бу мәзгилдә, мәмликәт ичидики мусулманларға өчмәнләр туңганларға һә дәп һуҗум башлап, вәқә чиқиришқа башлиди. Униңдин сирт, униң шинҗаңда йолға қойған сиясити ичкири өлкиләргә кеңийишкә башлиди. Бу ишниң шундақ бир арқа көрүнүши бар, ши җинпиңға рәқип күчләр туңган вә мусулманлар мәсилисини баһанә қилип, униң сияситигә һуҗум қилди, дәп қарашқа болиду.»

Хитай һөкүмити туңганлар билән уйғурларға изчил охшимиған икки хил сиясәт йүргүзүп кәлгән иди. Бирақ «җәнубий җуңго әтигәнлик почта гезити» вә «әл җәзирә» телевзийә қанилиниң хәвәрлиридә қәйт қилишичә, хитай һөкүмити һазир йүннән, ниңшя қатарлиқ туңганлар зич олтурушлуқ районларда охшашла бәзи аманлиқ тәдбирлирини йүргүзгән.

«Җәнубий җуңго әтигәнлик почта гезити»ниң мақалисидә, хитайниң күнмиң шәһиридә алған аманлиқ тәдбирлирини баян қилип, йәрликләрниң бу тәдбирләр туңганларға әмәс, уйғурларға қаритилған, дегәнликини қәйт қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт