Xelq'ara kechürüm teshkilati: xitay diniy étiqadni boghidighan qanunlirini bikar qilishi shert

Muxbirimiz gülchéhre
2017-09-04
Share
jume-namaz-saqchi.jpg Xitay alahide qoralliq saqchilirining jüme namizidin qaytqan Uyghurlarni nazaret qiliwatqan körünüsh. 2014-Yili 23-may, ürümchi.
Yomiuri of AFP

Xelq'ara kechürüm teshkilati qurban héyt harpisida maqale élan qilip, xitayni diniy étiqadni boghidighan yéngi qanunlirini bikar qilishqa chaqirdi. Maqalide eger mezkur özgertish kirgüzgen diniy ishlar mizani maqullansa buning xitayda diniy pa'aliyetning barliq türlirini mutleq kontrolluqqa alidighanliqi otturigha qoyuldi.

Maqalide yene Uyghur aptonom rayoni yéqinda maqullighan "Radikalliqni tügitish mizani" Uyghurlarning heq hoquqlirigha yenimu ilgiriligen halda dexli-teruz qildi, dep eyiblendi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati sherqiy asiya bölümi diréktori roséyn rif teripidin 31-awghust élan qilin'ghan "Xitay néme üchün diniy étiqadni boghidighan yéngi qanunlirini bikar qilishi shert ?" mawzuluq maqalide, Uyghur musulmanliri, tibet buddistliri we xitay xristi'an muritlirining diniy erkinlikining bésimgha uchrash mesilisi otturigha qoyulghan bolsimu, emma nuqtiliq halda xitay hökümitining Uyghurlarning diniy pa'aliyetlirini, hetta ularning öz aldigha hejge bérishinimu qattiq cheklewatqanliqi alahide tilgha élin'ghan.

Maqalide "Dunyadiki milyonlighan musulmanlar hejige teyyarliniwatqanda, xitaydin öz aldigha hejge bérishni arzu qiliwatqanlar se'udi erebistanning ornigha türmige baridighandek turidu. Bu yilning béshida xitay da'iriliri 200 dek Uyghurni öz aldigha seperge chiqqanliqi üchün qolgha aldi. Hökümet Uyghurlarning diniy pa'aliyetlirini 'térrorluqqa qarshi turush' nami astida qattiq qolluq bilen cheklep kelmekte" dep körsitilgen.

Roséyn rif xanim maqaliside xitay hökümitining Uyghurlarning diniy étiqad erkinlikini cheklesh yüzisidin bu yil martta, xitay xelq qurultiyining testiqidin ötküzmey turupla yolgha qoyghan "Radikalliqni tügitish mizani" gha oxshash yerlik qattiq tedbirlerni élip, Uyghurlarning diniy kiyim-kécheklirini kiyishi, ayallarning hijablinishi, erlerning saqal qoyushi, perzentlirini diniy eqidiler bilen terbiyilishi, meschitlerning öz aldigha öshre -zakat yighishnimu chekligenlikini bayan qilghan.

U yene, Uyghurlar diyarida yuqirilarning örp-adet katégoriyesige mensup ikenlikimu étibargha élinmastin, bu ehwallarning her qandiqining radikalliq sanilip, "Jinayet" ke aylinip qalghanliqini tekitligen. Buninggha yéqinda bir Uyghur kadirning diniy zatlar aldida tamaka chékishtin eymen'gininingmu "Radikalliqning ipadisi" sanilip, jazalan'ghanliqini misalgha alghan.

Xitay hökümiti 2016-yili séntebirde 2005-yilidin bashlap ijra qilip kelgen "Diniy ishlarni bashqurush nizami" gha özgertish kirgüzüsh layihesini élan qilghan qildi.

Bu nizamning özgertilgen nusxisigha "Tarqaq hej qilghuchilargha 200 ming som jerimane qoyush" dégen'ge oxshash mezmunlar kirgüzülüp, din'gha étiqad qilghuchilargha qaritilghan qanuniy, memuriy we iqtisadiy jehetlerdiki jazalarning éghirlashturulghanliqi melum.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bu yilliq diniy erkinlik toghrisidiki doklatida qeyt qilishiche, xitay hökümitining 2016‏-yili 7‏-séntebirde chiqarghan "Diniy ishlar bashqurush nizami" da'irilerge zor hoquqlarni bérip, ularning diniy pa'aliyetlerni nazaret qilish, kontrol qilish, bezi diniy ibadetlerni cheklesh hoquqini kéngeytken.

Doklatta körsitishiche yene, netijide "Mezkur nizam atalmish 'singip kirish we esebiylikke qarshi dölet bixeterlikini qoghdash' dégen nam bilen, diniy étiqad erkinlikining, xususen buddist tibetler, musulman Uyghurlar we yer asti xristi'an chérkawlirining qattiq basturulushigha yol achqan."

Roséyn rif xanim maqaliside xelq'ara kechürüm teshkilatining yuqiriqi endishisi qayta eskertip "Eger mezkur özgertish kirgüzgen diniy ishlar mizani maqullansa buning xitayda diniy pa'aliyetning barliq türlirini mutleq kontrolluqqa alidighanliqidin dérek béridu" dep körsetken.

U yene, xitayni diniy étiqadni boghidighan yéngi qanunlirini bikar qilishqa chaqirip "Xitay hökümiti diniy erkinlikni boghidighan bu qanunlarni bikar qilishi shert, chünki xitay hökümiti bu xil diniy étiqadni chekleydighan qanun we 'diniy ishlar bashqurush nizami' lirini bikar qilmighanda, xitayda yenimu köp din'gha étiqad qilghuchilar ölüm jazasigha uchrishi mumkin" dégen.

Tetqiqatchi roséyin maqaliside xitay kompartiyesining "Térrorluq" we "Esebiylik" ke qarshi turush namidiki diniy basturushning Uyghur rayonlirida alahide éghirlashqanliqini eskertip, "Diniy erkinlik kapaletke ige qilinmighan teqdirde, rayondiki ziddiyet eksiche téximu ötkürliship kétidu" dégen we xitay hökümitini diniy pa'aliyetlerni kontrol qilishni, chekleshni we din'gha ishen'güchilerge ziyankeshlik qiliwatqan barliq qanun-tüzümlirini emeldin qaldurushqa chaqirghan.

Xitayning Uyghurlargha qaratqan diniy étiqad cheklime siyasetliri izchil halda xelq'araliq teshkilat we amérika hökümitining tenqidige uchrap kelmekte.

Buning aldida amérika dölet ishliri ministirliqi 15-awghust küni "2016-Yilliq xelq'ara diniy erkinlik doklati" ni élan qildi.

Mezkur doklatta ötken bir yil ichide dunyadiki herqaysi döletlerning diniy étiqadqa munasiwetlik siyasetliri, jümlidin xitaydiki diniy étiqad ehwali tepsiliy bahalinip "Xitay hökümiti izchil halda puqralarning, bolupmu Uyghurlarning diniy étiqadi seweblik ulargha ziyankeshlik qilip kelmekte" dep xulase chiqirilghan idi.

Dunya Uyghur qurultiyining diniy ishlar komitéti re'isi turghunjan alawudun ependi, Uyghurlarning diniy weziyitining xelq'araliq jem'iyetlerning közitishi astida ikenlikining Uyghurlargha ümid bersimu, emma her qandaq diniy pa'aliyetlerni teqibge élip kéliwatqan xitay hökümitining Uyghurlargha perqliq haldiki qattiq bésim siyasetlirini yürgüzüp kéliwatqanliqini nezerdin saqit qilmasliqini tekitlidi.

U, xitayning tuyghularning diniy étiqad pa'aliyetlirini beja keltürüshigila emes, belki ularning kündilik hayati, medeniyet, örüp adetliri boyiche yashishighimu yol qoymaywatqanliqini we Uyghurlargha qaritilghan cheklimilerning axirida Uyghurlarni öz étiqadidin waz kechtürüshni meqset qilidighanliqini otturigha qoydi.

Gollandiyediki Uyghur pa'aliyetchisi abdughéni ependi mulahizisini otturigha qoyup, hökümitining Uyghur musulmanlirining étiqadini chekleshni meqset qilghan zulum siyasetliri, din'ghila qaritilghan cheklimila emes, belki dinni bahane qilip turup, Uyghurlarning her qandaq hoquqini süpürüp tashlashni közleydighanliqini tekitlidi.

U yene Uyghur musulmanlirining Uyghur éli ichi we sirtidiki weziyiti xelq'ara kishilik hoquq organlirining belgilik diqqitini qozghawatqan bolsimu, musulman döletliri we islam teshkilatlirining buninggha nisbeten passip pozitsiyide bolup kelgenlikining sewebi heqqide oylighanlirini otturigha qoyup, buningda musulman ellirining xitay bilen bolghan iqtisadiy menpe'etni, dölet menpe'etini diniy we insaniy mes'uliyettin üstün körgenliki seweb bolghandin bashqa Uyghurlarningmu özining dewasini anglitishta ajizliq qilghanliqinimu étirap qilishqa toghra kélidighanliqini eskertti.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet