Tungganlarning "Junggo musulmanlar tori" bir siyasiy maqale seweblik taqiwétilgen

Muxbirimiz erkin
2016-12-15
Share
beyjing-mesjit-namaz-uyghur.jpg Béyjingdiki melum meschitte namaz ötüwatqanlar. 2013-Yili 1-noyabir.
AFP

"Junggo musulmanlar tori" ötken shenbe kündin bashlap taqilip qélip, axbarat wasitilirining alahide diqqitini qozghighan. Uning taqilip qélish sewebi her xil perez we gumanlarni qozghighan idi.

Mezkur torning bir bashqurush xadimi peyshenbe küni muxbirimizgha uning taqiwétilip qélish sewebini ashkarilidi. Uning bildürüshiche, mezkur torning taqilip qélishigha chet'eldiki bir oqughuchining mezkur torda xitay rehberlirini tenqid qilip yazghan bir siyasiy maqalisi seweb bolghan.
Mezkur torning ma famililik bir bashqurghuchisi, tor bétini gensu ölkilik tor uchurlirini bashqurush ishxanisining taqiwetkenliki, uning eslige kélish -kelmesliki hazir melum emeslikini bildürdi.

Ma ependi mundaq deydu: "Maqale élan qilish seweblik taqaldi. Yeni munberde élan qilin'ghan maqalining mezmuni taqilishqa seweb boldi. Uning mezmuni dölet rehberlirige chétishliq iken. Shundaq gepler boldi. Uning échilish-échilmasliqi melum emes. Emma hazir pütün tor taqap qoyuldi. Buni gensu teshwiqat bölümi, yeni gensu ölkilik tor uchurlirini bashqurush ishxanisi taqaydu. Bu tor esli bir munber. Döletning alaqidar siyasetliride munberge élan qilin'ghan nerse tekshürülüp élan qilinidu. Lékin torgha chiqquchilar bir qeder köp bolghachqa tordashlar uni torgha qoyuwetken. Tor bashqurghuchining tekshürüshidin ötmeyla élan qilinip kétiptu. Uning konkrét mezmuni mangimu melum emes. Uning din bilen alaqisi yoq, belki uningda dölet rehberlirini tillighan bolsa kérek."

"Junggo musulmanlar tori" xitayda yéqinqi yillardin béri musulmanlargha qarshi keypiyat kücheygen, xitay ijtima'iy taratqulirida we bezi hökümet axbarat wasitiliride musulmanlarni ashkara kemsitidighan, chetke qaqidighan maqale, pikir we munaziriler ewj alghan bir mezgilde taqaldi.

Ma ependi xitay hökümitining tunggan musulmanlirigha tutqan diniy siyasitige ijabiy baha bergen bolsimu, ijtima'iy taratqularda musulmanlargha hujum qilish ehwali éghir ikenlikini bildürdi.

Ma ependi: "Dini mesilide bizning dölet nisbeten erkinrek. Omumiy weziyettin alghanda dölet yenila her tereptin qollaydu we erkin. Hökümetning nuqti'ineziridin qarighanda héchqandaq bir cheklime yoq. Biraq gheyriy musulmanlarning musulmanlarni mazaq qilidighan xahish bar. Mesilen, biz torda islamning bezi ijabiy tereplirini élan qilsaq, ular buni burmilaydighan qarash we bahalarni élan qilidu yaki haqaretleydighan nersilerni yazidu. Mesilen, musulmanlarning choshqa göshi yémeslik mesiliside, siler musulmanlar yémigen bilen bashqilar yeydu, dégendek nersiler köp yézilidu. Ular bu arqiliq musulmanlarning pikrige ökte qopidu" dédi.

Amérika mariland uniwérsitétining proféssori ma xeyyünning qarishiche, bu torning taqilishi xitayning Uyghur rayonida élip barghan diniy basturush siyasitini gensu, ningshya, chingxey qatarliq tunggan rayonlirigha kéngeytiwatqanliqining ipadisi.

Ma xeyyyün mundaq deydu: "Alahazel 2 yil awwal shinjangdiki basturush siyasiy chingxey, gensu, ningshyani öz ichige alghan ichkiridiki rayonlargha kéngiyishke bashlidi. Men bezi xitay tetqiqatchiliridin sorudum, tungganlarda 3' xil küchler' yoq, shundaq turup némishqa bundaq siyaset yürgüzülidu, dep. Ularning jawabi, shinjangning küchi, yeni qattiq qol küchler merkezde üstünlükni igilidi. Shunga, ular shinjangdiki siyasetni ichkirige téngiwatidu. Ular, biz shinjangda diniy radikalliqqa qarshi turuwatsaq, siler chingxey, gensuda halal yémeklik mesilisini kötürüp chiqiwatisiler, dégenni bahane qildi."

Proféssor ma xeyyün, ichkiridiki tungganlarning herikiti Uyghur rayonidiki hökümranlarni qattiq bi'aram qilghanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Ichkiridiki tungganlarning bu nersisi shinjangdiki hökümranlargha bir shapilaq bolup tegken. Eslidila ular shinjangni qalaymiqan qilip kelgen. Lékin ular ningshya, gensu, chingxey we bashqa rayonlardiki halal yémeklik we bashqa mesililerdiki küchlük telepni körüp, bu ehwallarning shinjang siyasitini inkar qilidighanliqini hés qildi. Chünki, bu shinjangdiki qalaymiqanchiliq Uyghurlardiki mesile emes, séning bashqurushungdiki, diniy siyasitingdiki mesile, dégenlik bolidu. Ular buninggha chidimidi. Shuning bilen shinjang siyasitini ichkirige kéngeytishke bashlidi."

Lékin proféssor ma xeyyünning qarishiche, xitayning Uyghur rayonidiki diniy siyasitini ichkiridiki tungganlargha eynen köchürüp yürgüzüsh éhtimalliqi nahayiti cheklik iken. U, xitay hökümiti Uyghur rayonida uchurni kontrol qilalisimu, emma uning ichkiridiki tunggan rayonlirida kontrol qilalmaydighanliqini bildürdi.

"Junggo musulmanlar tori" 2003‏-yili qurulghan lenjudiki bir tor bet. Musulman tungganlar xitay tilidiki bu tor bétining asasliq abonti bolup, mezkur tor békiti ilgiri bezi tunggan wekillirining xitay memliketlik xelq qurultiyida otturigha qoyghan "Halal yémekliklerni bashqurush qanun lahiyesi" ni qollighan. Emma xitay memliketlik xelq qurultiyi bu teklip lahiyeni qurultay küntertipke qoymighan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.