Amérika diniy erkinlik komitéti 2019-yilliq doklatni élan qildi

Muxbirimiz eziz
2019-04-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining re'isi jéymis mekgowérn söz qilmaqta. 2019-Yili 29-aprél, washin'gton.
Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining re'isi jéymis mekgowérn söz qilmaqta. 2019-Yili 29-aprél, washin'gton.
RFA/Eziz

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xelq'ara diniy erkinlik komitéti ötken yigirme yildin buyan dunyaning herqaysi jayliridiki diniy étiqad erkinlikige munasiwetlik ehwallarni adil we biterep meydanda bahalap kéliwatqan bolup, 29-aprél küni élan qilin'ghan 2019-yilliq doklatta bu ehwallarning eng yéngi netijisi xulasilendi.

Bu yilliq doklatning muqawisigha bérilgen töt parche foto süretke birdek Uyghurlar heqqidiki témining tallinishi doklatni körgenla kishige Uyghurlarning hazirqi ehwali heqqide janliq melumat béretti. Doklatning élan qilinish murasimi üchün teyyarlan'ghan élanlarghimu Uyghurlar heqqidiki süretler ishlitilgen bolup, bularmu süretlerdiki kök bayraq kötürüwalghan kishilerning toplinishidiki sewebler heqqide qismen uchurlarni béretti.

2019-Yilliq doklatni élan qilish yighini bashlan'ghanda aldi bilen amérika yuqiri palatasining ezasi jo manchin we amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining re'isi jéymis mekgowérn söz qildi. Ular sözliride nuqtiliq qilip diniy étiqad erkinlikining insanlarning eng tüp hoquqlirining biri ikenlikini, buning ayallar hoquqi, kishilik hoquq we bashqa heq-hoquqlargha oxshashla muqeddes ikenlikini alahide tekitlidi. Shuningdek bu heqlerni qoghdashning amérika qoshma shtatliri dunyagha kelgendin tartip uning bir muhim wezipisi bolup kelgenlikini, ötken esirde jakarlan'ghan "Dunya kishilik hoquq xitabnamisi" dimu hemmila kishining diniy étiqadni tallash erkinlikining barliqi körsitilgenlikini eslitip ötti.

Murasimning kéyinki bölikide mezkur komitétning sekkiz neper ezasi oxshimighan nuqtilardin diniy étiqad erkinlikining hazirqi depsende bolush ehwali heqqide söz qildi. Bolupmu mezkur komitétning mu'awin re'isi arriyaga kristina xanim söz qilip, bu yilliq doklatning mezmunidin qarighanda diniy erkinlikning ayaq-asti bolushi ötken yildikidin nechche hesse éghirlap ketkenlikini alahide tekitlidi. Shuningdek donald tramp hökümitini diniy étiqad erkinliki xizmitige mes'ul meslihetchilerdin birerni dölet bixeterlik kéngishige ezaliqqa qobul qilishqa chaqirdi.

Yighin jeryanida Uyghurlarning hazirqi ehwali diniy erkinlik hoquqlirining depsende bolushidiki misal qatarida köp qétimlap tilgha élindi. Bolupmu mezkur komitétning hey'et ezaliridin gary bawur amérika-xitay munasiwitide soda söhbitining tereqqiyatigha egiship, Uyghurlarning diniy erkinlik jehette éghir zulumgha uchrawatqanliqi heqqide köpligen uchurlar otturigha chiqiwatqanliqini, shunga bu qétimqi soda söhbitide yalghuz sodiningla gépi bolmasliqi lazimliqini, söhbet jeryanida amérika terepning xitay hökümitige bu jehette tashqi dunyagha melum boluwatqan ehwallarni biwasite otturigha qoyushi kéreklikini alahide tekitlep ötti.

Bu qétimi murasimda amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti tesis qilghan "Diniy wijdan mehbusliri qurulushi" alahide tonushturuldi. Buningda özlirining dunya qarishi yaki diniy étiqadi seweblik qamaqqa höküm qilin'ghan mehbuslarning ehwalini yéngiwashtin kishilerning semige sélish, shu arqiliq ashu shexsler qamalghan döletlerning diniy erkinlik heqlirini ayaq-asti qiliwatqanliqini pash qilish meqset qilin'ghanliqi alahide körsitildi. Shuning bilen birge mezkur komitétning her bir hey'et ezasi bir yaki ikki mehbusqa wakaletchi bolup ularning dawasini qilidighanliqi, shu qatarda komitét re'isi ténzin dorjéning Uyghur "Diniy wijdan mehbusi" gülmire imin we tibetlerning qamaqta dep guman qiliniwatqan diniy dahiysi panchén lamagha wakaletchi bolghanliqi körsitildi.

Bu qétimliq murasimda mezkur komitét teyyarlighan yilliq doklatning basma nusxisi heqsiz tarqitildi. Bu yilliq doklatta dunya miqyasida diniy erkinlikke tehdit peyda qiliwatqan döletler oxshimighan üch retke ayrilghan bolup, diniy hoquqlarni ayaq-asti qilishta eng esheddiy dep qaralghan xitay, birma, shimaliy koréye qatarliq on dölet birinchi retke tizilghan. Doklatta körsitilishiche, buningdin 20 yil ilgiri, yeni 1999-yili amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti özlirining tunji qétimliq doklatida xitay, rusiye we sudanni diniy étiqad erkinlikini ayaq-asti qilishta birinchi retke tizghan. Shu qétimliq tunji doklatta "Uyghurlar barghanséri éghirlawatqan diniy ziyankeshlikke we kishilik hoquq jehettiki zulumgha uchrawatidu, Uyghurlar ichide özlirining diniy étiqadi seweblik tutqun we qamaqqa höküm qiliniwatqanlar barghanséri éship méngiwatidu" dep körsitilgen.

Doklatta körsitilishiche, aridin on yil ötüp 2009-yilgha kelgende ürümchi "5-Iyul weqesi" yüz bérip Uyghurlarning diniy ziyankeshlikke uchrash ehwali téximu éghirlashqan. Shu yilning yilliq doklatining muqawisigha hasa tayan'ghan bir Uyghur ayalning merdanilik bilen algha qarap méngip xitay armiyesining bronéwiklirini arqigha qaytishqa mejburlishi teswirlen'gen foto süretning ishlitilgenlikila Uyghurlarning qandaq qismetlerge duch kéliwatqanliqini tolimu janliq körsitip béridiken.

Shuningdin yene on yil ötüp 2019-yilgha kelgende bolsa Uyghurlarning diniy étiqadqa baghlinip milyonlap lagérlargha qamilishi, ularning barliq bi'ologiyelik uchurlirining mejburiy yosunda toplinishi, milyonlighan a'ililerning bu sewebtin judaliqqa we xaniweyranliqqa mehkum bolushi, lagérlargha qamalghanlarning bolsa özlirining diniy étiqadidin wazkéchishke mejburlinishi dégenler otturigha chiqqan. Xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan bu qatar zulumliri shunche yuqiri chekke chiqqan ötken birnechche yilda xelq'ara jem'iyet bu halning aldini élishtiki köpligen pursetlerni qoldin bérip qoyghan. Doklatta mushu ehwallarni omumlashturup amérika hökümitini Uyghurlar duch kéliwatqan diniy ziyankeshlikni ijra qilghuchi xitay emeldarlirigha, jümlidin partiye sékrétari chén chu'en'gogha "Yer shari magnétiski qanuni" boyiche jaza qollinishqa yene bir qétim küchlük dewet qilidu.

Yighin axirida biz amérika xelq'ara diniy étiqad erkinliki komitétining re'isi ténzin dorjini ziyaret qilduq. Biz uningdin Uyghurlar duch kéliwatqan diniy ziyankeshlikte xitay hökümitining islam dinini "Rohiy késellik" dep jakarlighanliqini, uning bu heqte qandaq qarashta ikenlikini soriduq. U bu heqte söz qilip, xitay hökümitining öz aldigha dewalghanlirining héchqachan bir xelq'araliq ölchem bolalmaydighanliqini tekitlidi. U mundaq dédi: "Xitay bir kommunistik tüzümdiki dölet. Shundaqqu? shu sewebtin mundaqche éytqanda ular héchqandaq bir diniy étiqadqa ishenmeydu. Ular da'im öz teshwiqatlirida diniy étiqadni bir türlük zeher dep teswirleydu, yaki siz bayatin tilgha alghandek islam dinini'rohiy késellik'dep chüshendüridu. Ular mushu arqiliq barliq dinlarni öz kontrolluqida tutushni hemde dinlarning hemmisini xitaychilashturushni arzu qiliwatidu (emeliyette buni alliqachan bashlap boldi). Xristiyan dini, islam dini yaki tibet buddizmi bolsun hemmini shundaq qilmaqchi. Shundaq bolghanliqi üchün xitayning bu xildiki teshwiqatliri héchqachan dunyawi ölchem bolalmaydu. Chünki islam dinini alsaq u dunyadiki eng asasliq dinlarning biri. Shunga herqandaq kishining bu din'gha yaki özliri xalighan bir étiqadqa egishish heqqi bolidu."

Bu yilliq doklatta aq saraygha we amérika dölet mejlisige bir qatar tekliplermu yollan'ghan. Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétini amérikadiki ikki partiye hemkarliship bashquridighan bolup, adette aq saray we dölet mejlisige diniy erkinlik mesililiri boyiche meslihet we teklip béridighan eng nopuzluq orun hésablinidiken.

Toluq bet