Grég kaskiy bilen söhbet: “Yirtquch dölet we Uyghurlarning mejburiy assimilatsiye qilinishi”

Muxbirimiz eziz
2022.02.17
xitay-saqchi-herbiy-maniwer-xoten.jpg Xitay qoralliq küchlirining “Térrorluqqa zerbe bérish” manéwiridin körünüsh. 2014-Yili 6-iyun, xoten.
AFP

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki zulumliri nöwette “Uyghur qirghinchiliqi” dégen namda köplep melum boluwatqan bolsimu bu tarixiy tiragédiyening néme üchün emdilikte otturigha chiqiwatqanliqi yéqinda élan qilin'ghan “Yirtquch dölet we mejburiy asmilatsiye: Uyghurlarning ehwali” serlewhilik doklatta tepsiliy bayan qilindi. Jorj méyson uniwérsitétining doktori grégoriy kaskiy (Gregory W. Caskey) We pittisburg uniwérsititéning proféssori iliya murtazashwili (Ilia Murtazashvili) ortaq teyyarlap chiqqan bu doklatta xitay dölitining ötken yigirme yilliq iqtisadiy yüksilishi mahiyette Uyghurlarning nöwettiki siyasiy weziyitige arqa körünüsh hazirlighanliqi köp tereplime nuqtilardin sherhilinidu.

Doklatta körsitilishiche, ötken 70 yil mabeynide Uyghurlar duch kelgen basturush kölem we derije jehette kichikliktin zoriyish yönülishide éship mangghan. Bolupmu doklatning birinchi bölükide bérilgen Uyghur diyaridiki 70 yilliq siyasiy özgirish xitay dölitining siyasiy, iqtisad, herbiy we nopus jehettiki qedem-basquchluq kéngiyishini janliq teswirlep béridu. Del shundaq bolghanliqi üchün her jehettin özige toluq ishenchi tiklen'gen xitay hökümiti 2016-yilidin bashlap ghayet zor lagir sistémi'isi we mejburiy emgekni wujutqa chiqirip Uyghurlarni xitaylashturush arqiliq yoq qilishtek yéngi asmilatsiye istratégiyesini bashlighan. Buning bilen chén chu'en'go tibette besh yilda qilghan ishni Uyghur diyarida bir yildila tamamlap bolghan. Bu omumiy “Tereqqiyat” jeryanida xitay döliti menpe'etdar bolghuchi, Uyghurlar zulumgha uchrighuchi bolup kelgen. Bu hadisini aptorlar “Yirtquch dölet neziriyisi” boyiche sherhiligen. Bu heqtiki söhbitimiz jeryanida bu atalghu heqqide söz bolghanda doktur grégoriy mundaq deydu:

“Bu ibare ‛ammiwi ixtiyarliq iqtisadi‚ deydighan sahediki yigane en'ene asasida otturigha chiqqan. Buningda hakimiyet béshidiki hökümran guruhning menpe'eti barche xelqning menpe'etidin ‍üstün bolidu. Démekchi bolghinim, men bir iqtisadshunas. Shungimu ötken on yil mabeynide dölet bilen puqralarning munasiwitini közitishte omumlashqan usullar boyiche emes, eksiche ‛yirtquch dölet‚ ning alahidiliki boyiche közettim. Bu neziriye boyiche bolghanda dölet eslide puqralarni qoghdaydighan bir mashina bolushi kérek. Emma xitaydiki endize del buning eksiche bolup keldi. Hökümran guruh izchil hakimiyetke yölinip puqralarni shilip keldi hemde ularning barliq heqlirini öz qoligha éliwaldi. Mundaqche éytqanda puqralarni qoghdaydighan mentiqe mewjut bolmidi. Xitayda bolsa ‍uyghurlar buning tipik misali bolup, xitay döliti Uyghurlarni shilish hésawigha öz hemyinini tompaytip keldi.”

Doklatta körsitilishiche, Uyghur diyaridiki zulum heqqide söz bolghanda uning yuquri pellisi shi jinpingning hakimiyet béshigha chiqishi bilen ong tanasip kélidiken. Shi jinpingning özini maw zédonggha oxshitiwatqanliqimu köplep melum bolghan. Yene kélip bu dewrde xitay merkiziy hökümiti “Diktatora organliri ‛üch xil küchler‚ ge qarshi turushta qilchilikmu rehimdilliq qilishqa bolmaydu” dégen bash yétekchi pirinsipni tiklep bergen. Bu heqte söz bolghanda grégoriy mundaq deydu: “Siz éytqan bu nuqtilar elwette nahayiti muhim. Chünki ötken on nechche yil mabeynide biz rastla xitay bay bolsa démokratiyege mangidu, dep ishen'gen. Emma hazirqi ré'alliq del buning tetürisiche boluwatidu. Bolupmu shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin bu hal téximu shundaq boldi. Xitay xelq jumhuriyitining bir partiyelik dölet ikenliki yéngi gep emes. Biz doklatta asasliq qilip tekitligen bir nuqta shi jinpingning hakimiyet béshigha chiqishi bilen re'is süpitide ijra qilghan ishlirining munasiwitidur. Xu jintaw dewridimu zulum mewjut bolghan. Emma shi jinping dewride téximu yuquri derijide hoquq merkezge merkezleshken siyasiy sistéma barliqqa keldi. Shi jinpingning sayiside mewjut boluwatqan bir guruh kishiler del mushu sistémidin paydilinip özlirini semritmekte. Bu endizige qarshi chiqqanlarning aqiwiti tolimu paji'elik bolushmu shu teriqide muqimlashti. Bu xildiki hoquq merkezleshken sistémida zulumning tennerqimu erzan chüshidu. Shundaq bolghanliqi üchün xitay hökümiti ijra qilip kelgen zulumning eng yuquri pellisi shi jinping dewride otturigha chiqti. Men 2014-yili ürümchi we qeshqerge barghanda xitay eskerlirining hemmila jayni charlap yürgenlikini, Uyghurlarning ehwalining chataqliqini pemligen. Emma ehwal kéyinki birnechche yilda bekla yamanliship ketti. Démekchimenki, shi jinping dewride siyasiy jehettiki hoquqning merkezlishishi bu ehwallarning otturigha chiqishida muhim rol oynidi, dések xata ketmeydu.”

Shi jinping ajayip mestxushluq ichide ijra qiliwatqan milliy siyasetler mahiyette hoquqni merkezge merkezleshtürüshni dölet siyasiti qilghan halda yuquri pen-téxnika arqiliq xitay bolmighanlarni nazaret qilip turush we xitayning kelgüsi üchün bekmu muhim bolghan “Bir belwagh bir yol qurulushi” ni ongushluq tamamlashqa shara'it yaratqan. Xitay dölitining siyasiy, iqtisad we herbiy jehettin küchiyishi “Xewplik bolghan Uyghurlar” ni yoqitishta zorluq bilen ijra bolidighan asmilatsiyeni tashqi jehettin kapaletke ige qilghan. Bu heqte söz bolghanda doktur grigoriy mundaq deydu.

“Shundaq. Bu ademni téximu chongqur mesililerge yétekleydighan bir ré'alliq. Uyghurlarni xitay dölitining bixeterliki üchün tehdit dep qarash 2016-yili yéngi gep bolushtin qaldi. Emma hazirqi eng muhim mesile shuki, néme ‍üchün bu ishlar 2016-yilidin kéyin otturigha chiqidu? beziler buningdiki eng muhim bir seweb qatarida shi jinpingning kallisida ‛Uyghurlar ötmüshtiki herqandaq waqitqa sélishturghanda hazir eng chong tehdit‚ deydighan bir chüshenchining peyda bolghanliqini tilgha alidu. Bu qarashni bizning mutleq heqiqet süpitide qobul qilishimizmu zörür emes. Chünki shi jinpingning kallisida zadi némilerning barliqini biz bilmeymiz. Emma bilidighinimiz tashqi dunyadiki özgirishler ‛tennerq-menpe'et‚ tehlilige shara'it yaratti. Hoquqni merkezleshtürüsh we yuquri pen-téxnika bolsa yirtquchluq siyasitining tennerqini töwenletti. Axirqi bir nuqta bolsa xitay hökümitining ‛bir belwagh bir yol‚ qurulushi hésaplinidu. Bu qurulushta xitayning gherbiy qismidin taki qazaqistan we pakistan'ghiche bolghan jaylar bekmu muhim da'ire hésaplinidu. Ghayet zor meblegh sélin'ghan hemde ghayet zor kölemlik bu qurulushning muqim dawam qilishi üchün siyasiy jehette bir qatar tedbirlerning élinishi zörür bolidu. Elwette men bu tedbirlerning élinishi muqimliq peyda qilidu, démekchi emesmen. Chünki bu zorluq we mutihemlikler alliqachan cheksiz ghezep-nepret we düshmenlikke sorun hazirlap boldi. Emma tashqi jehettiki özgirishlerni nezerge alghanda xitay üchün ‛bir belwagh bir yol‚ qurulushi nahayiti muhim amil hésaplinidu.”

Doklatta körsitilishiche, shi jinping özining diktatorluq hakimiyet sistémisini perdazlash üchün 2017-yili xitay kompartiyesining partiye nizamnamisigha shi jinpingning rehberlikide “Xitay chüshi” ni emelge ashurush heqqidiki bayanlarni kirgüzgen. Buningda xitay dölitining dunyagha xoja bolushtek “Kelgüsi istiqbali” alahide gewdilendürülgen bolup, bu arqiliq shi jinpinggha qarshi herqandaq muqamlargha “Aghzingni yum” dégen uchur yollan'ghan. Bu jeryandiki bir muhim basquch xitay dölitining milliy dölet bolushi hemde buninggha “Tosqun” boluwatqan Uyghurlargha oxshashlarning özliri bilen oxshash tiptiki insanlargha aylinishi tégi-tektidin alghanda ularning özgiche xelq süpitide mewjut bolushidin ewzel we paydiliq, dep qaralghan. Bu heqte söz bolghanda doktur grégoriy mundaq deydu:

“Shi jinpingning re'isliki we u ijra qiliwatqan siyasetler rengga-reng medhiyiler arqiliq ‛alqishliniwatidu‚. Bu medhiyelerning biri del ‛xitay chüshi‚ heqqidiki teshwiqattur. Xitaylar ‛alem‚ dégende pütün dunyani közde tutqan halda özlirining siyasetlirini mushu da'irige kéngeytishni arzu qilidu. Emma bu peqet bir teshwiqat, xalas. 2014-Yilliridiki qarshiliq herketliri, hoquqning merkezlishishi, yuquri pen-téxnikiliq qolayliqlar we ‛bir belwagh bir yol‚ qurulushi dégenler xitayning dunyawi hökümranliq chüshige türtke boluwatqan amillargha mensup. Emma méningche buning ünümi kütkendikidek bolmasliqi mumkin. Uyghurlar nahayiti emgekchan we kespchan bir xelq bolush süpiti bilen jemiyetning herqandaq bir sahesige öz töhpisini qoshup kelgen.”

Melum bolushiche, Uyghur diyaridiki zulumning bash-axirigha munasiwetlik köpligen ré'alliqlar nöwette barghanséri köplep otturigha qoyulmaqta iken. Shuning bilen birge buningdiki bir muhim yüzlinish bu zulumning yalghuz Uyghurlarnila nishan qilmaywatqanliqi, eksiche xitay hökümitining pütün dunyani xitaygha oxshash qilip özgertishke urunuwatqanliqimu köplep tekitlenmekte iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.