Америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири комитетиниң йиллиқ доклатида хитайниң "қирғинчилиқ җинайити" ни бекитиш тәләп қилинди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021-01-15
Share
Америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири комитетиниң йиллиқ доклатида хитайниң Нурғун хитай қораллиқ сақчилириниң назарити астида йөткәш үчүн пойиз истансисида тизип олтурғузуп қоюлған, көзи теңиқ, кишәнләнгән уйғурлар.
news.sky.com

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитети (CECC) 14-январ пәйшәнбә күни, 2020-йиллиқ доклатини елан қилди. Доклатта уйғур диярида "инсанийәткә қарши җинайәтләр, бәлким ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқанлиқи" тоғрисида йеңи испатларниң мәйданға кәлгәнлики көрситилди вә америка һөкүмитиниң уйғур районида "қирғинчилиқниң садир қилинған-қилинмиғанлиқи тоғрисида рәсмий қарар чиқириши" тәләп қилинди.

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң пәйшәнбә елан қилған йиллиқ доклати, хитай һөкүмити вә компартийәсиниң 2019-йили 7-айниң 1-күнидин 2020-йили 7-айниң 1-күнигичә болған бир йил мабәйнидики бастуруш сиясәтлирини тәкшүрүш асасида тәйярланған.

Мәзкур доклатниң уйғур дияри вә уйғурлар һәққидики бөләклиридә, хитай һөкүмитиниң "ашқунлуқни түгитиш" вә "кишиләргә кәспий маһарәт өгитиш" дегәндәк баһанә-сәвәбләр билән тәхминән 1 милйон 800 миңдин артуқ уйғур вә башқа милләтләрни хитай аталмиш "кәспий тәрбийиләш мәркизи" дәп тәсвирләйдиған, башқилар "җаза лагери" дәп атаватқан мурәккәп орунларға қамиғанлиқи қаттиқ әйибләнгән.

Хитай һөкүмитиниң уйғур вә башқа аз санлиқ милләт аһалилиригә қаратқан мәдәнийитини вәйран қилиш, диний етиқадини чәкләш, мәҗбурий туғмас қилиш вә туғут чәкләш сиясити қатарлиқларниң һәммиси, хитай һөкүмитиниң ирқий қирғинчилиқини өз ичигә алған вәһшийликлири һәққидики йетәрлик дәлил-испатлар һесаблинидикән.

Доклатта һазирғичә ашкариланған хитай һөкүмәт һөҗҗәтлири, сабиқ лагер тутқунлириниң гуваһлиқи, таратқуларниң доклати қатарлиқларниң хитайда лагер системисиниң тәшкилләнгәнликини дәлилләйдиғанлиқидин башқа униң инсанийәткә қарши җинайәт садир қиливатқанлиқиниң испати болалайдиғанлиқи көрситилгән.

Доклатта бу һәқтә оттуриға қоюлушичә, уйғур районида йүз бериватқан әһваллар хәлқара җинайи ишлар сотиниң рим низамнамисиниң 7-маддисиниң 1-тармиқида көрситилгәнләр бойичә инсанийәт қарши җинайәт шәкилләндүргәнлик болиду.

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң бирләшмә рәиси, демократлар партийәсиниң вәкили җеймис п. Мәкговерн доклатниң елан қилиниш баянатида йеңи нөвәтлик байден һөкүмитидин бейҗиңни җавабкарлиққа тартишни тәләп қилип мундақ деди: "өткән бир йилда, хитай һөкүмити кишини һәйран қалдуридиған вә мисли көрүлмигән һәрикәтләрни елип берип, кишилик һоқуқ вә қанун билән идарә қилишни хитайда тармар қилди. Америка чоқум хитайдики хәлқ билән давамлиқ биллә күрәш қилип, дуняни йетәкләп, хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә бирдәк вә мас қәдәмдә тақабил туруши керәк. Америка дөләт мәҗлиси вә байден һөкүмити һәр иккиси бу доклаттики тәклип вә тәвсийәләрни қоллинип, хитай һөкүмитиниң мәсулийитини сүрүштүрүши һәмдә америка-хитай мунасивитидә кишилик һоқуқни илгири сүрүш һәм қанун билән башқурушни техиму үнүмлүк алдинқи орунға қоюши керәк".

Доклатта хитай түрмисидики әндишә қозғаватқан сиясий мәһбуслар санлиқ амбириға, 2017-йили 27-январ қолға елинған вә 18 йил кесилгән саадәт бавудун, 2018-йили сәвәбсиз тутқун қилинип 15 йил кесилгәнлики тилға елиниватқан рәшидә давутниң әһвали һәққидики архип киргүзүлгән. Доклатта йәнә хитай һөкүмити ялғуз уйғур дияридила әмәс һәтта америкадики уйғурларни өз ичигә алған америка пуқралириғиму васитилик вә биваситә тәһдит вә паракәндилик селиш билән әйибләнди.

Бу комитетниң бирләшмә рәиси, җумһурийәтчиләр партийәсиниң кеңәш палата әзаси марко рубийо баянатида мундақ деди: "бу доклат бизгә хитай коммунистик партийәсиниң һоқуқни қалаймиқан ишләткәнликиниң дәһшәтлик бәдили вә немә үчүн биз чоқум хитай хәлқини қоллашниң йоллирини тепишимиз керәкликини йәнә бир қетим көрситип бәрди".

Мәзкур доклат елан қилиништин бир күн аввал, йәни чаршәнбә күни, америка таможна вә чегра қоғдаш идариси уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиш бәдилигә ишләпчиқирилған уйғур дияридин кәлгән барлиқ пахта вә пәмидур мәһсулатлириға тутуп қелип буйруқи елан қилғаниди. Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң доклатида хитайдики мәҗбурий әмгәккә йәнә нурғун америка, хәлқара вә хитай ширкәтлириниң-шерик болуш хәвпи барлиқи агаһландурулған.

Кеңәш палата әзаси җеф мерклей доклатта мундақ дегән: "биз хитайниң асасий һоқуққа болған һәддидин зиядә чәклимисигә қарши туруш вә америкалиқларниң шерик болмаслиқиға капаләтлик қилиш үчүн алға илгириләш хәритисигә моһтаҗ".

Дөләт мәҗлис әзаси киристофер симис йиллиқ доклатта: "уйғур мусулманлири, христианлар, тибәтләр, фалунгуң етиқадчилири, кишилик һоқуқ адвокатлири вә хоңкоң пуқралири баштин кәчүрүватқан бастурушлар чоқум иш башлаш алдидики байден һөкүмитиниң көңүл бөлидиған мәсилиси болуши керәк" дәп тәкитлиди.

Кеңәш палата әзаси стив данис баянатида: "хитайни, кишилик һоқуқниң маһийәтлик дәпсәндичилики, диний әркинликкә дәхли-тәруз қилиши вә сиясий әркинликни бастуруши бойичә униң чеграси ичидә вә дуняниң һәр қайси җайлирида җавабкарлиққа тартиш һәммидин муһим" дәп көрсәтти.

Җумһурийәтчиләр вәкили вики хартзлер: "шүбһисизки, хитай компартийәси инсанийәткә қарши җинайәт садир қилмақта, бу доклат һакимийәтниң өз хәлқигә қаритилған системилиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини йорутуп бәрди. Хитай коммунистик партийәси тәрипидин садир қилинған инсан қелипидин чиққан вәһшийликләр уйғурларни кәң көләмдә тутқун қилиш, нопусни мәҗбурий чәкләш усуллири вә барлиқ динларға зиянкәшлик қилишни өз ичигә алиду. Биз чоқум хитайни җавабкарлиққа тартишимиз керәк" деди.

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң 373 бәтлик йиллиқ доклатида, тунҗи қетим хитайниң пикир-инкас вә интернетни тәкшүрүштики узун қолиниң қандақ қилип йеңи бир басқучқа йетип барғанлиқи һәққидики тәкшүрүшкә мәхсус бир баб аҗритилған. Доклатқа қариғанда, хитай һөкүмитиниң чәтәлләрдики пикир баян қилиш әркинликини бастуруши техиму омумлашқан вә еғирлашқан.

Өткән йили 8-айда, президент сайлимиға тәйярлиқ қиливатқан җо байден сайлам гурупписи баянатида хитай һөкүмитиниң уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрни бастурушиниң "ирқий қирғинчилиқ" икәнликини оттуриға қойғаниди. Җо байден прездентлиқ вәзиписини өткүзүвелишқа санақлиқ күнләр қалғанда елан қилинған америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң йиллиқ доклатида, америка һөкүмитиниң рәсмий қарар чиқирип, уйғур районида йүз бериватқан рәһимсиз вәһшийликниң ирқий қирғинчилиқ җинайити яки әмәсликини бекитиши оттуриға қоюлған.

Америка дөләт мәҗлисидики икки партийә вә байдин һөкүмитиниң уйғур кишилик һоқуқ мәсилисидә давамлиқ қаттиқ позитсийә тутидиғанлиқини мөлчәрләш вә шундақ қилишини тәләп қилиш мәвҗут. Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң бу һәптә елан қилған йиллиқ доклатидиму, "хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири вә уйғурларға елип бериватқан инсанийәткә қарши җинайәтлиригә хатимә бериш, байдин һөкүмитиниң кишилик һоқуқ вә әркинликни қоғдаштики мәҗбурийитини қандақ ада қилишқа бағлиқ" дәп көрситилгәниди.

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң 2020-йиллиқ доклатини қарши алған америка хәлқара диний әркинлик комитети, 15-январ өзиниң твиттер сәһиписи арқилиқ инкас қайтуруп: "хитай ишлири комитетиниң йиллиқ доклатида хитайниң уйғурлар вә башқа түркий мусулманлириға зиянкәшлик қилғанлиқи қирғинчилиқ вә яки инсанийәткә қарши җинайәт болуши мумкинлики испатланди. Хитайниң бу қилмиши пүткүл дуня җамаәтчилики тәрипидин әйиблиниши вә тәкшүрүлүши керәк" дәп чақириқ қилған.

Мутәхәссисләрниң қаришичә, хитайниң уйғурларға қаратқан "ирқий қирғинчилиқ" җинайити рәсмий бекитилгән тәқдирдә бу, дунядики иккинчи чоң иқтисадий гәвдә вә б д т бихәтәрлик кеңишиниң даимий әзаси болған хитай үчүн зор зәрбә һесаблинидикән. Шуңа хитайму пүтүн күчи билән өзиниң җаза лагерлири, уйғурларға қаратқан қаттиқ бастуруш вә қирғинчилиқ қилмишлирини ақлашқа тиришмақтикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт