Amérika dölet mejlisi xitay ishliri komitétining yilliq doklatida xitayning “Qirghinchiliq jinayiti” ni békitish telep qilindi

Muxbirimiz gülchéhre
2021-01-15
Share
Amérika dölet mejlisi xitay ishliri komitétining yilliq doklatida xitayning “Qirghinchiliq jinayiti” ni békitish telep qilindi Nurghun xitay qoralliq saqchilirining nazariti astida yötkesh üchün poyiz istansisida tizip olturghuzup qoyulghan, közi téngiq, kishenlen'gen Uyghurlar.
news.sky.com

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitéti (CECC) 14-yanwar peyshenbe küni, 2020-yilliq doklatini élan qildi. Doklatta Uyghur diyarida “Insaniyetke qarshi jinayetler, belkim irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqi” toghrisida yéngi ispatlarning meydan'gha kelgenliki körsitildi we amérika hökümitining Uyghur rayonida “Qirghinchiliqning sadir qilin'ghan-qilinmighanliqi toghrisida resmiy qarar chiqirishi” telep qilindi.

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining peyshenbe élan qilghan yilliq doklati, xitay hökümiti we kompartiyesining 2019-yili 7-ayning 1-künidin 2020-yili 7-ayning 1-künigiche bolghan bir yil mabeynidiki basturush siyasetlirini tekshürüsh asasida teyyarlan'ghan.

Mezkur doklatning Uyghur diyari we Uyghurlar heqqidiki bölekliride, xitay hökümitining “Ashqunluqni tügitish” we “Kishilerge kespiy maharet ögitish” dégendek bahane-sewebler bilen texminen 1 milyon 800 mingdin artuq Uyghur we bashqa milletlerni xitay atalmish “Kespiy terbiyilesh merkizi” dep teswirleydighan, bashqilar “Jaza lagéri” dep atawatqan murekkep orunlargha qamighanliqi qattiq eyiblen'gen.

Xitay hökümitining Uyghur we bashqa az sanliq millet ahalilirige qaratqan medeniyitini weyran qilish, diniy étiqadini cheklesh, mejburiy tughmas qilish we tughut cheklesh siyasiti qatarliqlarning hemmisi, xitay hökümitining irqiy qirghinchiliqini öz ichige alghan wehshiylikliri heqqidiki yéterlik delil-ispatlar hésablinidiken.

Doklatta hazirghiche ashkarilan'ghan xitay hökümet höjjetliri, sabiq lagér tutqunlirining guwahliqi, taratqularning doklati qatarliqlarning xitayda lagér sistémisining teshkillen'genlikini delilleydighanliqidin bashqa uning insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatqanliqining ispati bolalaydighanliqi körsitilgen.

Doklatta bu heqte otturigha qoyulushiche, Uyghur rayonida yüz bériwatqan ehwallar xelq'ara jinayi ishlar sotining rim nizamnamisining 7-maddisining 1-tarmiqida körsitilgenler boyiche insaniyet qarshi jinayet shekillendürgenlik bolidu.

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining birleshme re'isi, démokratlar partiyesining wekili jéymis p. Mekgowérn doklatning élan qilinish bayanatida yéngi nöwetlik baydén hökümitidin béyjingni jawabkarliqqa tartishni telep qilip mundaq dédi: “Ötken bir yilda, xitay hökümiti kishini heyran qalduridighan we misli körülmigen heriketlerni élip bérip, kishilik hoquq we qanun bilen idare qilishni xitayda tarmar qildi. Amérika choqum xitaydiki xelq bilen dawamliq bille küresh qilip, dunyani yéteklep, xitay hökümitining kishilik hoquq depsendichilikige birdek we mas qedemde taqabil turushi kérek. Amérika dölet mejlisi we baydén hökümiti her ikkisi bu doklattiki teklip we tewsiyelerni qollinip, xitay hökümitining mes'uliyitini sürüshtürüshi hemde amérika-xitay munasiwitide kishilik hoquqni ilgiri sürüsh hem qanun bilen bashqurushni téximu ünümlük aldinqi orun'gha qoyushi kérek”.

Doklatta xitay türmisidiki endishe qozghawatqan siyasiy mehbuslar sanliq ambirigha, 2017-yili 27-yanwar qolgha élin'ghan we 18 yil késilgen sa'adet bawudun, 2018-yili sewebsiz tutqun qilinip 15 yil késilgenliki tilgha éliniwatqan reshide dawutning ehwali heqqidiki arxip kirgüzülgen. Doklatta yene xitay hökümiti yalghuz Uyghur diyaridila emes hetta amérikadiki Uyghurlarni öz ichige alghan amérika puqralirighimu wasitilik we biwasite tehdit we parakendilik sélish bilen eyiblendi.

Bu komitétning birleshme re'isi, jumhuriyetchiler partiyesining kéngesh palata ezasi marko rubiyo bayanatida mundaq dédi: “Bu doklat bizge xitay kommunistik partiyesining hoquqni qalaymiqan ishletkenlikining dehshetlik bedili we néme üchün biz choqum xitay xelqini qollashning yollirini tépishimiz kéreklikini yene bir qétim körsitip berdi”.

Mezkur doklat élan qilinishtin bir kün awwal, yeni charshenbe küni, amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi Uyghurlarni mejburiy emgekke sélish bedilige ishlepchiqirilghan Uyghur diyaridin kelgen barliq paxta we pemidur mehsulatlirigha tutup qélip buyruqi élan qilghanidi. Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining doklatida xitaydiki mejburiy emgekke yene nurghun amérika, xelq'ara we xitay shirketlirining-shérik bolush xewpi barliqi agahlandurulghan.

Kéngesh palata ezasi jéf mérkléy doklatta mundaq dégen: “Biz xitayning asasiy hoquqqa bolghan heddidin ziyade cheklimisige qarshi turush we amérikaliqlarning shérik bolmasliqigha kapaletlik qilish üchün algha ilgirilesh xeritisige mohtaj”.

Dölet mejlis ezasi kiristofér simis yilliq doklatta: “Uyghur musulmanliri, xristi'anlar, tibetler, falun'gung étiqadchiliri, kishilik hoquq adwokatliri we xongkong puqraliri bashtin kechürüwatqan basturushlar choqum ish bashlash aldidiki baydén hökümitining köngül bölidighan mesilisi bolushi kérek” dep tekitlidi.

Kéngesh palata ezasi stiw danis bayanatida: “Xitayni, kishilik hoquqning mahiyetlik depsendichiliki, diniy erkinlikke dexli-teruz qilishi we siyasiy erkinlikni basturushi boyiche uning chégrasi ichide we dunyaning her qaysi jaylirida jawabkarliqqa tartish hemmidin muhim” dep körsetti.

Jumhuriyetchiler wekili wiki xartzlér: “Shübhisizki, xitay kompartiyesi insaniyetke qarshi jinayet sadir qilmaqta, bu doklat hakimiyetning öz xelqige qaritilghan sistémiliq kishilik hoquq depsendichilikini yorutup berdi. Xitay kommunistik partiyesi teripidin sadir qilin'ghan insan qélipidin chiqqan wehshiylikler Uyghurlarni keng kölemde tutqun qilish, nopusni mejburiy cheklesh usulliri we barliq dinlargha ziyankeshlik qilishni öz ichige alidu. Biz choqum xitayni jawabkarliqqa tartishimiz kérek” dédi.

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining 373 betlik yilliq doklatida, tunji qétim xitayning pikir-inkas we intérnétni tekshürüshtiki uzun qolining qandaq qilip yéngi bir basquchqa yétip barghanliqi heqqidiki tekshürüshke mexsus bir bab ajritilghan. Doklatqa qarighanda, xitay hökümitining chet'ellerdiki pikir bayan qilish erkinlikini basturushi téximu omumlashqan we éghirlashqan.

Ötken yili 8-ayda, prézidént saylimigha teyyarliq qiliwatqan jo baydén saylam guruppisi bayanatida xitay hökümitining Uyghur we bashqa az sanliq milletlerni basturushining “Irqiy qirghinchiliq” ikenlikini otturigha qoyghanidi. Jo baydén prézdéntliq wezipisini ötküzüwélishqa sanaqliq künler qalghanda élan qilin'ghan amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining yilliq doklatida, amérika hökümitining resmiy qarar chiqirip, Uyghur rayonida yüz bériwatqan rehimsiz wehshiylikning irqiy qirghinchiliq jinayiti yaki emeslikini békitishi otturigha qoyulghan.

Amérika dölet mejlisidiki ikki partiye we baydin hökümitining Uyghur kishilik hoquq mesiliside dawamliq qattiq pozitsiye tutidighanliqini mölcherlesh we shundaq qilishini telep qilish mewjut. Kishilik hoquq közitish teshkilatining bu hepte élan qilghan yilliq doklatidimu, “Xitay hökümitining kishilik hoquq depsendichilikliri we Uyghurlargha élip bériwatqan insaniyetke qarshi jinayetlirige xatime bérish, baydin hökümitining kishilik hoquq we erkinlikni qoghdashtiki mejburiyitini qandaq ada qilishqa baghliq” dep körsitilgenidi.

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining 2020-yilliq doklatini qarshi alghan amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti, 15-yanwar özining twittér sehipisi arqiliq inkas qayturup: “Xitay ishliri komitétining yilliq doklatida xitayning Uyghurlar we bashqa türkiy musulmanlirigha ziyankeshlik qilghanliqi qirghinchiliq we yaki insaniyetke qarshi jinayet bolushi mumkinliki ispatlandi. Xitayning bu qilmishi pütkül dunya jama'etchiliki teripidin eyiblinishi we tekshürülüshi kérek” dep chaqiriq qilghan.

Mutexessislerning qarishiche, xitayning Uyghurlargha qaratqan “Irqiy qirghinchiliq” jinayiti resmiy békitilgen teqdirde bu, dunyadiki ikkinchi chong iqtisadiy gewde we b d t bixeterlik kéngishining da'imiy ezasi bolghan xitay üchün zor zerbe hésablinidiken. Shunga xitaymu pütün küchi bilen özining jaza lagérliri, Uyghurlargha qaratqan qattiq basturush we qirghinchiliq qilmishlirini aqlashqa tirishmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet